Wata, kapok i inne materiały

Naturalne zachowania gniazdowe

Chomiki spędzają znaczną część czasu na aranżowaniu swojego gniazda. W warunkach laboratoryjnych wykazują silne preferencje dotyczące materiałów podłożowych i gniazdowych. Badania Lanteigne i Reebsa z 2006 roku pokazały, że chomiki syryjskie preferują określone typy ściółki, przy czym materiał gniazdowy ma dla nich istotne znaczenie². Co ciekawe, chomiki wykazują również przywiązanie do swojego zapachu - według badań Veillette i Reebsa chomiki preferują gniazdowanie w starszej ściółce (do 14 dni) niż w całkowicie świeżej, co sugeruje, że znajome zapachy mają dla nich wartość i że zbyt częsta wymiana podłoża może być dla zwierząt stresująca³.

Chomiki transportują materiały gniazdowe w workach policzkowych, a następnie układają je w swoich kryjówkach. Gniazdo służy nie tylko jako miejsce snu, ale również jako magazyn żywności i bezpieczne schronienie. W głębokiej ściółce (40-80 cm) chomiki konstruują rozbudowane systemy nor z komorami, które następnie wyścielają dostępnymi materiałami⁴.

Worki policzkowe i ich rola w transporcie materiałów

Chomiki posiadają rozbudowane worki policzkowe, które rozciągają się od okolic ust aż do barków. Te elastyczne struktury anatomiczne służą nie tylko do transportu pokarmu, ale również materiałów gniazdowych. Wewnętrzna wyściółka worków policzkowych jest pozbawiona gruczołów ślinowych, co utrzymuje przenoszoną zawartość w stanie suchym i zapobiega psuciu się żywności podczas transportu⁹.

Zdolność do noszenia materiałów w workach policzkowych jest naturalnym zachowaniem adaptacyjnym, które pozwalało dzikim chomikom na efektywne gromadzenie zasobów przy jednoczesnym ograniczeniu ekspozycji na drapieżniki. Chomiki mogą transportować w workach policzkowych objętościowo bardzo dużą ilość pokarmu i materiałów gniazdowych w stosunku do masy swojego ciała ¹⁰. Jednak właśnie ta naturalna zdolność staje się źródłem problemów, gdy chomiki mają dostęp do niewłaściwych materiałów gniazdowych.

Worki policzkowe są podatne na kilka rodzajów powikłań. Impakcja worka policzkowego występuje, gdy materiał gniazdowy lub pokarm utknął w worku i nie może zostać usunięte przez zwierzę. Uważa się, że drobne włókna z materiałów watowatych mogą zaczepiać się o delikatną wyściółkę worków policzkowych chomika, utrudniając ich usunięcie i zwiększając ryzyko przypadkowego połknięcia podczas prób oczyszczania worków ⁷. Impakcja może prowadzić do zakażenia, powstawania ropni, a w skrajnych przypadkach do wynicowania worka policzkowego - stanu, w którym worek wywraca się na zewnątrz jamy ustnej¹¹.

Leczenie powikłań związanych z workami policzkowymi często wymaga sedacji zwierzęcia i manualnego usunięcia zaimplantowanego materiału przez weterynarza przy użyciu delikatnych pęset. W przypadkach zaawansowanych może być konieczna chirurgiczna interwencja, łącznie z amputacją uszkodzonej części worka¹¹.

Niebezpieczeństwa związane z watą i kapokiem

Mimo że wata bawełniana, kapok i podobne materiały są często reklamowane jako „naturalne” i „bezpieczne” materiały gniazdowe dla chomików, w rzeczywistości stanowią one poważne zagrożenie dla zdrowia zwierząt. Brytyjskie organizacje zajmujące się dobrostanem zwierząt, w tym RSPCA, Blue Cross, PDSA oraz Royal Veterinary College, jednoznacznie odradzają stosowania tego typu materiałów⁵⁶.

Materiały włókniste mogą powodować trzy główne typy problemów zdrowotnych. Po pierwsze, cienkie włókna mogą owinąć się wokół kończyn chomika, prowadząc do ucisku, zaburzeń krążenia, a w skrajnych przypadkach do konieczności amputacji lub eutanazji⁵. Po drugie, drobne włókna mogą przedostawać się do układu oddechowego, powodując problemy respiracyjne. Po trzecie - i prawdopodobnie najgroźniejsze - włókniste materiały mogą być połykane przez chomiki, prowadząc do niedrożności przewodu pokarmowego, która często kończy się śmiercią zwierzęcia⁶.

Dr Joanna Hedley, specjalistka medycyny egzotycznej z Royal Veterinary College, potwierdziła, że „włókniste materiały gniazdowe nie są zalecane i mogą powodować poważne ryzyko niedrożności w przypadku połknięcia”⁷. RVC wykorzystuje obecnie dowody dotyczące zagrożeń związanych z watowatymi materiałami gniazdowymi w edukacji studentów weterynarii.

Szczególnie niepokojący jest udokumentowany przypadek sześciomiesięcznego chomika syryjskiego o imieniu Poppy, który zmarł w wyniku niedrożności jelit spowodowanej połknięciem materiału gniazdowego z kapoku. Badanie pośmiertne ujawniło 1-2 cm impakcję włókien w okrężnicy oraz pęknięcie jelita grubego. Ekspertyza przeprowadzona przez Cellmark Forensics potwierdziła, że włókna pochodziły z użytego materiału gniazdowego na bazie kapoku⁷. Ten przypadek jest obecnie wykorzystywany w edukacji klinicznej i dydaktycznej jako przykład zagrożeń związanych ze stosowaniem włóknistych materiałów gniazdowych u chomików.

Mechanizm, przez który włókna są połykane, nie jest do końca poznany, ale istnieje teoria, że drobne włókna zaczepiają się mechanicznie o delikatną wyściółkę worków policzkowych podczas transportu materiału, a następnie mogą być przypadkowo połykane ⁷. Włókna te, w przeciwieństwie do papieru, nie ulegają rozkładowi w przewodzie pokarmowym i mogą gromadzić się, tworząc niebezpieczne niedrożności.

Bezpieczne alternatywy

Na szczęście istnieje wiele bezpiecznych i łatwo dostępnych materiałów gniazdowych dla chomików. RSPCA zaleca stosowanie dobrej jakości siana, wełny drzewnej, poszarpanego papieru lub kartonu⁵. Szczególnie popularnym i ekonomicznym rozwiązaniem jest zwykły papier toaletowy.

Papier toaletowy stanowi doskonały materiał gniazdowy z kilku powodów. Po pierwsze, jest zaprojektowany tak, aby łatwo rozpuszczał się w wodzie, co oznacza, że nawet w przypadku przypadkowego spożycia nie stanowi tak poważnego zagrożenia jak włókna syntetyczne lub naturalne⁸. Właściwość ta jest szczególnie istotna w kontekście zjawiska koprofagii - chomiki, podobnie jak inne gryzonie, zjadają część swoich odchodów w ramach procesu trawiennego, co oznacza, że niewielkie ilości materiału gniazdowego mogą być powtórnie spożywane.

Po drugie, papier toaletowy jest łatwo dostępny i ekonomiczny. Po trzecie, chomiki chętnie go wykorzystują, co potwierdzają doświadczenia wielu hodowców oraz zalecenia organizacji zajmujących się dobrostanem zwierząt. Badania Lanteigne i Reebsa wykazały, że dostępność odpowiedniego materiału gniazdowego ma istotne znaczenie dla dobrostanu chomików - zwierzęta, które miały dostęp do kawałków ręcznika papierowego jako materiału gniazdowego, chętnie z niego korzystały².

Najlepiej wybierać najprostszy, jednowarstwowy, szary i nieperfumowany papier toaletowy. Zapachy mogą być stresujące dla chomików, u których węch jest znacznie lepiej rozwinięty niż u ludzi, a perfumowane ściółki były powiązane z przypadkami śmierci tych zwierząt⁸. Należy również unikać dwuwarstwowego papieru toaletowego, chusteczek higienicznych oraz luksusowych ręczników papierowych, ponieważ podczas rozrywania tworzą one nadmierną ilość pyłu, który może drażnić oczy i układ oddechowy chomika¹⁵.

Papier należy po prostu podrzeć na paski i umieścić w terrarium - chomik samodzielnie dokona dalszego rozdrobnienia i ułoży materiał według własnych potrzeb⁸. Doświadczeni hodowcy często łączą różne typy ściółek - stosują papierową ściółkę jako główny materiał do kopania (np. Carefresh, Kaytee) oraz dodatkowo dostarczają chomikowi podarte paski papieru toaletowego jako materiał gniazdowy.

Inne bezpieczne materiały to siano (najlepiej miękkie trawy łąkowe lub sadowe, unikając tymotki ze względu na jej sztywność), wełna drzewna oraz specjalistyczne papierowe ściółki przeznaczone dla gryzoni. Wszystkie te materiały łączy jedna wspólna cecha - po przypadkowym spożyciu ulegają one rozdrobnieniu i przechodzą przez przewód pokarmowy, nie tworząc trwałych i niebezpiecznych impakcji ⁸¹⁵.

Funkcja nor w warunkach naturalnych

W warunkach naturalnych chomiki są zwierzętami kopiącymi nory, które budują rozbudowane podziemne systemy tuneli. Chomiki syryjskie kopią nory na głębokości przeciętnie 70 cm poniżej powierzchni ziemi, choć głębokość może sięgać nawet do 106 cm¹¹². Struktura nory obejmuje stromy wejściowy tunel o średnicy 4-5 cm, komorę gniazdową, komorę magazynową na żywność oraz ślepo zakończoną gałąź służącą jako latryna¹².

Budowanie nor jest kluczowe dla przetrwania chomików w ich naturalnym środowisku. Nory zapewniają ochronę przed drapieżnikami takimi jak lisy, sowy i tchórze, ale równie ważna jest ich rola w termoregulacji. W naturalnych siedliskach chomików - suchych stepach i półpustynnych obszarach Bliskiego Wschodu i Azji Środkowej - temperatury powierzchniowe mogą wahać się ekstremalnie, osiągając w ciągu dnia wysokie wartości i spadając znacząco w nocy¹³.

Podziemne komory gniazdowe oferują znacznie bardziej stabilne warunki klimatyczne. Głęboka nora buforuje ekstremalne temperatury otoczenia, a temperatura wewnątrz komory gniazdowej może być nawet o 10°C niższa niż na powierzchni ziemi w upalne dni¹³. Materiał gniazdowy, którym chomiki wyścielają swoje komory, dodatkowo zwiększa izolację termiczną. Jest to szczególnie istotne, gdyż chomiki mają ograniczoną zdolność do termoregulacji - ich strefa termoneutralności (zakres temperatur, w którym nie muszą wydatkować dodatkowej energii na utrzymanie temperatury ciała) mieści się w przybliżeniu w zakresie 26-30°C¹⁴, co jest wyższe niż typowa temperatura otoczenia w ich naturalnych siedliskach.

W warunkach domowych, mimo że temperatura pomieszczenia jest zazwyczaj kontrolowana i utrzymywana w zakresie 18-24°C, chomiki nadal wykazują silny instynkt budowania gniazd. Materiał gniazdowy służy im nie tylko do termoregulacji, ale również do stworzenia poczucia bezpieczeństwa i strefy komfortu psychicznego¹⁴.

Głębokość ściółki ma znaczenie

Wybór odpowiedniego materiału gniazdowego to tylko część zagadnienia. Równie ważna jest odpowiednia głębokość ściółki, która pozwala chomikom wyrażać naturalne zachowania związane z kopaniem nor. Badania Hauzenberger i współpracowników z 2006 roku jednoznacznie wykazały, że głębokość podłoża ma bezpośredni wpływ na dobrostan chomików syryjskich⁴.

W eksperymencie grupie 45 samców chomików złocistych zapewniono trzy różne głębokości ściółki: 10 cm, 40 cm i 80 cm. Chomiki trzymane na płytkiej ściółce (10 cm) wykazywały znacząco więcej stereotypii w postaci gryzienia prętów klatki oraz wyższą aktywność w kole biegowym w porównaniu do zwierząt mających dostęp do głębszej ściółki. Co istotne, w grupie z 80-centymetrową warstwą ściółki nie zaobserwowano w ogóle gryzienia prętów⁴.

Wszystkie chomiki, które miały dostęp do ściółki o głębokości 40 i 80 cm, zbudowały nory, w których następnie gniazdowały. Gryzienie prętów klatki jest uznawane za wskaźnik obniżonego dobrostanu i stresu u gryzoni, co sugeruje, że dostęp do głębokiej ściółki umożliwiającej kopanie nor znacząco poprawia jakość życia chomików w niewoli.

Znaczenie zapachu i częstotliwość wymiany ściółki

Chomiki są zwierzętami silnie polegającymi na komunikacji chemicznej i znakowaniu zapachowym. Posiadają gruczoły zapachowe zlokalizowane na bokach ciała, w okolicach pochwy i uszu, a także znakują swoje terytorium moczem i odchodami¹⁶. Znajomy zapach jest dla chomika źródłem informacji o środowisku oraz elementem wywołującym poczucie bezpieczeństwa.

Badania Veillette i Reebsa z 2010 roku wykazały, że chomiki wykazują preferencję do gniazdowania w „starej” ściółce (do 14 dni) w porównaniu do całkowicie świeżej³. W eksperymencie, w którym chomikom oferowano możliwość przeniesienia się do klatki z całkowicie nową ściółką, większość zwierząt pozostała w klatce ze starą ściółką, nawet gdy ta miała już 14 dni. Tylko niewielki odsetek chomików preferował gniazdowanie w nowej, czystej ściółce³.

Te wyniki sugerują dwie istotne kwestie praktyczne. Po pierwsze, chomiki nie wykazują dyskomfortu w obecności starej ściółki i wydają się wręcz preferować znajomy zapach. Po drugie, zbyt częsta wymiana całej ściółki może być dla zwierząt stresująca, ponieważ pozbawia je znajomych sygnałów zapachowych³¹⁶. Stres związany z czyszczeniem klatki został udokumentowany u różnych gatunków gryzoni laboratoryjnych i może negatywnie wpływać na dobrostan zwierząt.

Optymalne podejście do utrzymania higieny polega na punktowym czyszczeniu (usuwaniu zabrudzonej ściółki i resztek jedzenia) co kilka dni, przy pozostawieniu głównej masy ściółki nienaruszonej. Podczas pełnej wymiany ściółki, która w przypadku głębokiego podłoża może być przeprowadzana raz w miesiącu, zaleca się zachowanie niewielkiej ilości czystej, starej ściółki gniazdowej i przeniesienie jej do świeżo wyczyszczonej klatki, aby utrzymać ciągłość zapachową¹⁴¹⁶. Takie podejście równoważy potrzeby higieniczne z psychologicznymi potrzebami zwierzęcia.

Wnioski praktyczne

Wybór materiałów gniazdowych dla chomika powinien kierować się przede wszystkim bezpieczeństwem zwierzęcia. Mimo że wata, kapok, bambusowe włókna i podobne „puszyste” materiały są często sprzedawane jako odpowiednie dla gryzoni, w rzeczywistości stanowią poważne zagrożenie związane z możliwością zaplątania kończyn, problemami oddechowymi oraz niedrożnością przewodu pokarmowego.

Bezpieczne alternatywy są równie dostępne i często tańsze. Zwykły papier toaletowy, siano, papierowa ściółka dla gryzoni czy wełna drzewna pozwalają chomikom na naturalne zachowania gniazdowe bez narażania ich na niebezpieczeństwo. Równie ważne jak wybór odpowiedniego materiału jest zapewnienie wystarczająco głębokiej warstwy ściółki - minimum 40 cm - która pozwala chomikom na kopanie nor zgodnie z ich naturalnymi instynktami.

Właściciele chomików powinni być świadomi, że nie wszystkie produkty dostępne w sklepach zoologicznych (zarówno stacjonarnych jak i internetowych) są bezpieczne, mimo że są sprzedawane jako przeznaczone dla tych zwierząt. Warto kierować się zaleceniami organizacji weterynaryjnych i towarzystw ochrony zwierząt, które opierają swoje rekomendacje na badaniach naukowych i doświadczeniu klinicznym.

Bibliografia

1. Gattermann, R., Fritzsche, P., Neumann, K., Al-Hussein, I., Kayser, A., Abiad, M., & Yakti, R. (2001). Notes on the current distribution and the ecology of wild golden hamsters (Mesocricetus auratus). Journal of Zoology, 254(3), 359-365.
2. Lanteigne, M., & Reebs, S. G. (2006). Preference for bedding material in Syrian hamsters. Laboratory Animals, 40(4), 410-418.
3. Veillette, M., & Reebs, S. G. (2010). Preference of Syrian hamsters to nest in old versus new bedding. Applied Animal Behaviour Science, 125(3-4), 189-194.
4. Hauzenberger, A. R., Gebhardt-Henrich, S. G., & Steiger, A. (2006). The influence of bedding depth on behaviour in golden hamsters (Mesocricetus auratus). Applied Animal Behaviour Science, 100(3-4), 280-294.
5. RSPCA. Creating a Good Home for Hamsters - Environment. Dostęp: https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/pets/rodents/hamsters/environment
6. PDSA. The ideal home for your hamster. Pet Care Guides.
7. Royal Veterinary College. Syrian Hamster Care Advice (2020). Dr Joanna Hedley, komunikacja osobista dotycząca włóknistych materiałów gniazdowych.
8. National Centre for the 3Rs (NC3Rs). Housing and Husbandry: Hamster. Dostęp: https://nc3rs.org.uk/3rs-resources/housing-and-husbandry-hamster
9. Miwa, Y., & Sladky, K. K. (2016). Common surgical procedures of rodents, ferrets, hedgehogs, and sugar gliders. Veterinary Clinics of North America: Exotic Animal Practice, 19(1), 205-244.
10. Capello, V., & Gracis, M. (2005). Rabbit and Rodent Dentistry Handbook. Lake Worth, FL: Zoological Education Network.
11. Mancinelli, E., & Capello, V. (2016). Anatomy and disorders of the oral cavity of miscellaneous exotic companion mammals. Veterinary Clinics of North America: Exotic Animal Practice, 19(3), 929-945.
12. Kayser, A., & Gattermann, R. (2002). The burrow system of the golden hamster (Mesocricetus auratus): structure, use, and function. Journal of Zoology, 256(3), 325-338.
13. Kuhnen, G. (1986). O2 and CO2 concentrations in burrows of euthermic and hibernating golden hamsters. Comparative Biochemistry and Physiology Part A: Physiology, 84(3), 517-522.
14. National Centre for the 3Rs (NC3Rs). Housing and husbandry: Hamster. Dostęp: https://nc3rs.org.uk/3rs-resources/housing-and-husbandry-hamster
15. Hamsters South Africa. Nesting & Bedrooms. Dostęp: https://www.hamsterssouthafrica.com/nesting-substrates
16. [Johnson, J. E., & Bullock, T. A. (2001). Individual recognition by use of odours in golden hamsters: the nature of individual representations. Animal Behaviour, 61(3), 545-557.