Żywienie koszatniczek

Prawidłowe żywienie koszatniczek stanowi fundament ich zdrowia i dobrostanu. Niestety, w internecie krąży wiele mitów i nieścisłości dotyczących diety tych zwierząt, a większość komercyjnych karm nie jest odpowiednio sformułowana pod kątem ich specyficznych potrzeb metabolicznych. Badania prowadzone przez Francisco Bozinovica, Marka Edwardsa i innych naukowców dostarczają nam solidnych podstaw do zrozumienia, jak prawidłowo karmić te fascynujące gryzonie.

Anatomia i fizjologia przewodu pokarmowego

Budowa układu trawiennego

Koszatniczki należą do podrzędu Hystricomorpha, który obejmuje również szynszyle i świnki morskie. Są to gryzonie roślinożerne, których układ pokarmowy przystosował się do trawienia pokarmu bogatego w błonnik przy jednoczesnym niskim poziomie łatwo przyswajalnych węglowodanów. Ich przewód pokarmowy jest typowy dla tak zwanych fermentatorów jelita ślepego (cecal fermenters), czyli zwierząt, u których główny proces fermentacji bakteryjnej zachodzi w jelicie ślepym.

Jelito ślepe koszatniczki jest proporcjonalnie bardzo duże w stosunku do wielkości ciała i stanowi główne miejsce fermentacji mikrobiologicznej. Znajdujące się tam bakterie symbiotyczne rozkładają celulozę i inne włókna roślinne, produkując krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe (SCFA - short-chain fatty acids), które stanowią istotne źródło energii dla organizmu. Według badań Sakaguchi i Ohmury (1992), czas retencji pokarmu w przewodzie pokarmowym koszatniczki jest stosunkowo krótki w porównaniu do innych fermentatorów jelita ślepego, co wymaga odpowiedniej strategii żywieniowej.

Koprofagia - niedoceniony element fizjologii

czyli ponowne spożywanie własnych odchodów. Badania Kenagyego, Veloso i Bozinovica (1999) wykazały, że koszatniczki ponownie zjadają średnio 38% produkowanych dobowo odchodów, przy czym aż 87% tego zachowania ma miejsce w nocy.

Koprofagia u koszatniczek pełni kilka istotnych funkcji. Po pierwsze, pozwala na wtórne wykorzystanie składników odżywczych, które nie zostały wchłonięte podczas pierwszego przejścia przez przewód pokarmowy. Po drugie, umożliwia pozyskanie witamin z grupy B i innych substancji syntetyzowanych przez mikroflorę jelita ślepego. Po trzecie, zapewnia ciągłość pracy przewodu pokarmowego nawet w okresach, gdy pokarm nie jest dostępny - co w naturalnym środowisku ma ogromne znaczenie adaptacyjne.

Uwaga praktyczna: W środowiskach hobbystycznych koprofagia bywa czasem błędnie postrzegana jako zachowanie patologiczne lub znak niedoborów pokarmowych. W rzeczywistości jest to całkowicie naturalne i niezbędne zachowanie, a jego zahamowanie mogłoby prowadzić do poważnych niedoborów żywieniowych.

Dieta naturalna w środowisku dzikim

Zrozumienie diety koszatniczek w ich naturalnym środowisku jest kluczowe dla prawidłowego komponowania racji pokarmowej w niewoli. Koszatniczki zamieszkują półpustynne i śródziemnomorskie ekosystemy zachodnich stoków Andów w środkowym Chile, gdzie panuje klimat charakteryzujący się suchymi latami i wilgotnymi zimami.

Skład pokarmu w naturze

Badania terenowe prowadzone przez Gutiérreza i Bozinovica (1998) oraz innych naukowców chilijskich wykazały, że dieta dzikich koszatniczek składa się głównie z liści, kory, pędów i nasion roślin krzewiastych i zielnych. Według obserwacji, skład diety zmienia się w zależności od pory roku i dostępności pokarmu.

W sezonie wilgotnym (wiosna w Chile) koszatniczki preferują młode, świeże liście o wysokiej zawartości białka i wody. Liście stanowią wówczas około 60% diety. Wraz z nastaniem suchej pory roku zwierzęta przechodzą na bardziej zróżnicowaną dietę, w której istotną rolę zaczynają odgrywać nasiona (nawet do 60% diety pod koniec lata). Należy podkreślić, że są to nasiona dziko rosnących krzewów i roślin zielnych, akich jak akacja (Acacia caven) czy iglica pospolita (Erodium cicutarium), a nie zboża uprawne, które nie występują w naturalnym środowisku koszatniczek. Istotną część diety stanowią również bardziej włókniste części roślin, takie jak kora i łodygi.

Do ulubionych roślin pokarmowych dzikich koszatniczek należą między innymi: cestrum (Cestrum palqui) z rodziny psiankowatych, proustia (Proustia cuneifolia) z rodziny astrowatych, łoboda (Atriplex repanda), akacja (Acacia caven) oraz sezonowe rośliny jednoroczne jak iglica pospolita (Erodium cicutarium). Koszatniczki zjadają różne części tych roślin w zależności od pory roku - korę, liście, pędy i nasiona.

Strategia żywieniowa w naturze

Badania Torres-Contreras (1997) wykazały, że koszatniczki aktywnie selekcjonują pokarm, dążąc do maksymalizacji pobrania azotu (białka) przy jednoczesnej minimalizacji zawartości błonnika w diecie. Jest to zrozumiałe z punktu widzenia efektywności energetycznej - pokarm o niższej zawartości błonnika jest łatwiej przyswajalny i dostarcza więcej energii na jednostkę masy.

Jednakże w warunkach naturalnych dostępność preferowanego pokarmu jest ograniczona, szczególnie w sezonie suchym. Wówczas koszatniczki muszą radzić sobie z pokarmem o znacznie wyższej zawartości błonnika - nawet do 60%. Bozinovic (1995) wykazał, że w takich warunkach zwierzęta kompensują niską strawność pokarmu poprzez zwiększenie objętości treści pokarmowej w przewodzie pokarmowym oraz wydłużenie czasu retencji.

Kluczowy wniosek: Naturalna dieta koszatniczek jest wysoko włóknista, niskocukrowa i relatywnie niskobiałkowa, oparta głównie na materiałach roślinnych wysuszonych przez słońce. Ten profil żywieniowy powinien być podstawą do projektowania diety w niewoli.

Metabolizm węglowodanów i podatność na cukrzycę

Jednym z najbardziej charakterystycznych aspektów fizjologii koszatniczek jest ich unikalna reakcja na cukry proste i węglowodany. Ta cecha sprawia, że żywienie tych zwierząt wymaga szczególnej ostrożności i świadomości biologicznych uwarunkowań.

Unikalna struktura insuliny

Koszatniczki, podobnie jak inne gryzonie z podrzędu Hystricomorpha (w tym szynszyle), posiadają strukturalnie odmienną insulinę w porównaniu do większości innych ssaków. Badania Opazo i współpracowników (2004) oraz wcześniejsze prace Spear i in. (1984) wykazały, że insulina tych zwierząt wykazuje jedynie 1-10% aktywności biologicznej insuliny innych ssaków.

W obrębie rodziny Octodontidae, do której należy koszatniczka, aktywność insuliny jest najniższa ze wszystkich Caviomorpha. Oznacza to, że koszatniczki są szczególnie wrażliwe na zaburzenia metabolizmu węglowodanowego. Chociaż poziom glukozy we krwi u zdrowych koszatniczek jest zbliżony do innych ssaków (średnio 4,34 mmol/l według Opazo i in., 2004), ich zdolność do regulacji tego poziomu po spożyciu cukrów prostych jest znacznie ograniczona.

Mechanizm rozwoju cukrzycy i zaćmy

Dieta bogata w cukry proste prowadzi u koszatniczek do szeregu patologicznych zmian. Według badań Brown i Donnelly (2001), koszatniczki mogą rozwinąć zaćmę w ciągu zaledwie 4 tygodni od indukcji stanu cukrzycowego. Mechanizm powstawania zaćmy u tych zwierząt jest związany z aktywnością enzymu reduktazy aldozowej.

Reduktaza aldozowa przekształca glukozę w sorbitol, który gromadzi się w soczewce oka powodując zaburzenia osmotyczne i ostatecznie zmętnienie soczewki. Datiles i Fukui (1989) wykazali, że koszatniczki mają wyższą aktywność reduktazy aldozowej w soczewce niż szczury czy myszoskoczki, co tłumaczy ich szczególną podatność na zaćmę cukrzycową.

Ważne rozróżnienie: W źródłach hobbystycznych często spotyka się stwierdzenie, że koszatniczki są „naturalnie cukrzycowe”. Jest to nieścisłość. Koszatniczki nie rodzą się z cukrzycą - mają natomiast predyspozycję do jej rozwoju w przypadku niewłaściwej diety. Przy prawidłowym żywieniu mogą przeżyć całe życie bez jakichkolwiek problemów z metabolizmem cukrów.

Hiperinsulinemia i hiperglikemia

Oprócz cukrzycy w pełnej postaci, koszatniczki mogą rozwijać stany pośrednie, które są często mylone z cukrzycą. Hiperinsulinemia, czyli podwyższony poziom insuliny we krwi, występuje gdy organizm kompensuje niską aktywność insuliny poprzez zwiększenie jej produkcji. Ten stan może prowadzić do rozwoju zaćmy nawet bez pełnoobjawowej cukrzycy.

Hiperglikemia epizodyczna może występować po spożyciu pokarmów bogatych w cukry proste. Jeśli trzustka nie jest trwale uszkodzona, zmiana diety na prawidłową może pozwolić na normalizację poziomu glukozy. Jednakże powtarzające się epizody hiperglikemii mogą prowadzić do trwałych zmian w wyspach Langerhansa, w tym amyloidozy, która jest jedną z głównych przyczyn cukrzycy u koszatniczek.

Szczegółowe wymagania żywieniowe

Mimo że koszatniczki są coraz częściej utrzymywane jako zwierzęta towarzyszące i modele laboratoryjne, do tej pory nie opracowano oficjalnych standardów żywieniowych dla tego gatunku. Najnowsze badanie Rivera i współpracowników (2025) opublikowane w Scientific Reports podkreśla, że choć na rynku dostępne są karmy przeznaczone dla koszatniczek, żadna z nich nie została sformułowana w oparciu o oficjalne standardy żywieniowe dla tego gatunku - ponieważ takie standardy dotychczas nie powstały. Dostępne produkty są zwykle wariacjami karm dla szynszyli lub świnek morskich. Poniżej przedstawiamy wymagania żywieniowe oparte na dostępnych badaniach naukowych.

Błonnik - fundament diety

Błonnik stanowi najważniejszy składnik diety koszatniczek. Badania Bozinovica (1995) wykazały, że koszatniczki są anatomicznie i behawioralnie przystosowane do wykorzystywania diety wysokobłonnikowej z umiarkowaną do niskiej zawartością węglowodanów niestrukturalnych.

Edwards (2009) w swoim przeglądzie opublikowanym w Veterinary Clinics of North America: Exotic Animal Practice wskazuje, że diety laboratoryjne skutecznie utrzymujące koszatniczki przez wszystkie fazy życia zawierały umiarkowane poziomy węglowodanów strukturalnych: 12,3-15,6% NDF (neutral detergent fiber) z 4,4-6,7% ADF (acid detergent fiber). Dieta powinna zawierać minimum 15% surowego włókna.

Błonnik pełni u koszatniczek kilka kluczowych funkcji. Przede wszystkim stymuluje perystaltykę jelit, zapobiegając zastojowi treści pokarmowej. Ponadto jest substratem dla fermentacji bakteryjnej w jelicie ślepym, dostarczając krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych. Nie mniej istotne jest to, że wysoka zawartość błonnika rozcieńcza stężenie cukrów i skrobi w diecie, zmniejszając ryzyko hiperglikemii. Wreszcie żucie włóknistego pokarmu zapewnia prawidłowe ścieranie stale rosnących zębów.

Stosunek wapnia do fosforu

Prawidłowy stosunek wapnia do fosforu (Ca:P) jest absolutnie krytyczny dla zdrowia koszatniczek i stanowi jeden z najczęściej pomijanych aspektów w żywieniu hobbystycznym. Badania Jekl i współpracowników (2011) wykazały, że niewłaściwy stosunek Ca:P prowadzi do poważnych problemów stomatologicznych i nefrologicznych.

Zalecany stosunek Ca:P wynosi 2:1, z minimalnym akceptowalnym poziomem 1,6:1. Optymalny poziom wapnia w diecie powinien wynosić 1,0-1,2%. Dieta z niższym stosunkiem Ca:P lub całkowitym brakiem suplementacji wapnia prowadzi do nefrokalcynozy (wapnienia nerek) oraz zaburzeń wzrostu korzeni i koron zębów trzonowych i siekaczy.
Aż 60% wizyt weterynaryjnych u koszatniczek dotyczy problemów stomatologicznych. Większość tych problemów jest bezpośrednio związana z nieprawidłowym wzrostem zębów wynikającym z niewłaściwej diety, w tym zbyt niskiego poziomu wapnia lub nieprawidłowego stosunku Ca:P.

Różnica nauka vs. hobby: Wiele komercyjnych karm dla koszatniczek nie podaje zawartości fosforu, co uniemożliwia ocenę stosunku Ca:P. Większość dostępnych mieszanek ma stosunek Ca:P zbyt niski lub nieodpowiedni. Jest to jeden z głównych powodów, dla których dieta oparta wyłącznie na komercyjnych mieszankach jest niewystarczająca.

Białko

Zapotrzebowanie koszatniczek na białko jest umiarkowane, odpowiadające typowemu dla roślinożerców. Zalecany poziom białka w diecie wynosi 14-16% suchej masy.
Badania Ramírez-Otarola i współpracowników (2021) wykazały, że poziom białka w diecie w okresie rozwoju wpływa na funkcjonowanie układu odpornościowego u koszatniczek. Dieta niskobiałkowa we wczesnym okresie życia może prowadzić do osłabienia immunokompetencji u dorosłych osobników.

Tłuszcze

Zawartość tłuszczu w diecie koszatniczek powinna być niska, na poziomie 2-5% suchej masy. Najnowsze badania Rivera i współpracowników (2025) wykazały, że skład kwasów tłuszczowych w diecie ma istotny wpływ na fizjologię i mikrobiom jelitowy koszatniczek.

Dieta bogata w wielonienasycone kwasy tłuszczowe omega-6 (szczególnie kwas linolowy) wiązała się z wyższą masą ciała u koszatniczek. Z kolei dieta o wyższej zawartości nasyconych kwasów tłuszczowych korelowała z niższą masą ciała i wyższą strawnością składników pokarmowych. Te wyniki sugerują, że profil lipidowy diety może mieć istotne znaczenie dla metabolizmu tych zwierząt.

Węglowodany niestrukturalne (NSC)

Węglowodany niestrukturalne, obejmujące cukry proste i skrobię, powinny stanowić niewielki procent diety. Zalecany poziom NSC to około 30% lub mniej suchej masy karmy. Wielu producentów nie podaje tej wartości na opakowaniach, ale można ją oszacować odejmując od 100% zawartość białka, tłuszczu, popiołu i błonnika.

Należy unikać karm zawierających melasę, miód, syrop glukozowy lub inne dodane cukry. Nawet karmy oznaczone jako przeznaczone dla koszatniczek mogą zawierać te składniki, dlatego zawsze należy dokładnie czytać skład

Witaminy - fakty i mity

Witamina C - czy koszatniczki jej potrzebują?

Jest to jeden z najbardziej kontrowersyjnych tematów w żywieniu koszatniczek i jednocześnie obszar, gdzie różnice między nauką a hobby są szczególnie widoczne.

Stanowisko naukowe: W przeciwieństwie do świnek morskich, które nie posiadają funkcjonalnego genu kodującego enzym oksydazę L-gulono-γ-laktonu (GULO) i dlatego nie mogą syntetyzować witaminy C, koszatniczki prawdopodobnie zachowały zdolność do endogennej syntezy kwasu askorbinowego. Edwards (2009) stwierdza wprost, że nie ma dowodów na konieczność suplementacji witaminy C u koszatniczek.

Najnowsze badanie Rivera i współpracowników (2025) wykazało ciekawy efekt diety zawierającej witaminę C. Koszatniczki karmione dietą dla świnek morskich (LabDiet, która zawiera suplementowaną witaminę C) wykazywały wyższe poziomy kwasu octowego w kale, większą liczebność bakterii z rodzaju Bifidobacterium oraz lepsze wyniki w testach poznawczych. Autorzy sugerują, że witamina C może wpływać na mikroflorę jelitową i pośrednio na funkcje poznawcze.

Stanowisko hobbystyczne: W wielu źródłach hobbystycznych można spotkać zalecenie suplementacji witaminy C „na wszelki wypadek”. Nie jest to w pełni uzasadnione naukowo, choć prawdopodobnie nie jest szkodliwe przy rozsądnych dawkach.

Praktyczna rekomendacja: Suplementacja witaminy C nie jest konieczna, ale może być korzystna. Dobrym źródłem są brokuły i natka pietruszki, które mają niską zawartość cukrów. Nie zaleca się dodawania witaminy C do wody pitnej, gdyż szybko ulega degradacji pod wpływem światła i tlenu, a poza tym trudno kontrolować dawkę.

Witamina D

Witamina D jest niezbędna dla prawidłowego metabolizmu wapnia i fosforu, a tym samym dla zdrowia kości i zębów koszatniczek. W warunkach naturalnych koszatniczki syntezują witaminę D pod wpływem promieniowania UV, regularnie wychodząc z nor w ciągu dnia.

W niewoli, gdzie dostęp do światła słonecznego jest ograniczony, suplementacja witaminy D może być wskazana. Zalecana dzienna dawka witaminy D3 wynosi 25 IU na osobnika. Można ją podawać w formie preparatów weterynaryjnych lub poprzez karmy wzbogacone w tę witaminę.

Praktyczne aspekty żywienia

Siano - podstawa diety

Siano powinno być zawsze dostępne bez ograniczeń i stanowić podstawę diety koszatniczki. Preferowane jest siano łąkowe lub siano tymotkowe o świeżym, słodkim zapachu i brązowej, nie zielonej barwie (zielone siano może powodować wzdęcia).

Lucerna może być dodawana w niewielkich ilościach dla zwiększenia smakowitości, ale nie powinna stanowić głównego źródła siana ze względu na wysoką zawartość białka i wapnia. Nadmiar lucerny może przyczyniać się do powstawania kamieni nerkowych.

Różnica nauka vs. hobby: W źródłach hobbystycznych często podaje się, że siano powinno stanowić 80-90% diety. Ta wartość jest prawdopodobnie przeszacowana. Badania diety naturalnej pokazują, że dzikie koszatniczki preferują liście krzewów i drzew, a trawy stanowią mniejszą część ich diety. Siano jest jednak najlepszym praktycznym zamiennikiem dostępnym w niewoli.

Granulat

Dorosła koszatniczka powinna otrzymywać około 10 g granulatu dziennie (można mierzyć za pomocą 25 ml kieliszka). Granulat nie powinien być dostępny bez ograniczeń, gdyż koszatniczki będą preferować go kosztem siana.

Przy wyborze granulatu należy zwracać uwagę na skład: minimum 15% surowego włókna, białko 14-16%, tłuszcz 2-5%, brak dodanych cukrów (melasy, miodu, syropu), prawidłowy stosunek Ca:P (minimum 1,6:1, optymalnie 2:1), oraz brak komponentów wysokocukrowych jak rodzynki czy owoce suszone.

Niestety, większość komercyjnie dostępnych karm nie spełnia wszystkich tych kryteriów. Szczegółowe porównania konkretnych produktów są dostępne na wyspecjalizowanych stronach, ale wymagają regularnej aktualizacji ze względu na zmiany w recepturach producentów.

Warzywa i zioła

Świeże warzywa i zioła mogą stanowić uzupełnienie diety, dostarczając witamin i urozmaicając pokarm. Koszatniczki są jednak często wybredne i akceptacja poszczególnych warzyw bywa bardzo indywidualna.

Najchętniej akceptowane (na podstawie doświadczeń hodowców): mniszek lekarski (liście i kwiaty), babka lancetowata, natka pietruszki, koperek, bazylia, liście sałaty rzymskiej.

Bezpieczne, ale nie zawsze akceptowane: brokuły, papryka, cykoria - warto próbować, ale wiele koszatniczek je ignoruje.

Warzywa należy podawać w małych ilościach (rozmiar paznokcia kciuka), raz lub dwa razy w tygodniu, dokładnie umyte i osuszone. Zbyt duża ilość świeżych warzyw, szczególnie zielonych liściastych, może powodować wzdęcia i biegunki.

Owoce - pokarmy zakazane

Owoce nie powinny być podawane koszatniczkom. Nawet w niewielkich ilościach zawierają cukry proste (głównie fruktozę), które mogą powodować skoki poziomu glukozy we krwi. Choć niektóre źródła hobbystyczne dopuszczają sporadyczne podawanie owoców jako przysmaków, z naukowego punktu widzenia nie ma to uzasadnienia i może przyczyniać się do rozwoju zaćmy lub cukrzycy.

Dotyczy to wszystkich owoców, w tym jabłek, gruszek, winogron, jagód, truskawek, bananów i owoców suszonych. Z tego samego powodu należy unikać warzyw o wysokiej zawartości cukrów, takich jak marchew, burak czy dynia.

Przysmaki dozwolone

Koszatniczkom można okazjonalnie podawać jako przysmaki pestki dyni (2-3 sztuki kilka razy w tygodniu), pestki słonecznika (1-2 sztuki kilka razy w tygodniu), niesolone orzeszki ziemne (połówka raz w tygodniu), orzechy laskowe w łupinach (jeden raz w miesiącu - służą też jako wzbogacenie środowiska i ścieranie siekaczy). Bez ograniczeń można podawać suszone zioła i kwiaty, takie jak rumianek, mięta czy nagietki.

Należy pamiętać, że orzechy i nasiona są bogate w tłuszcze i białko, dlatego podawane w nadmiarze mogą prowadzić do otyłości i obciążenia wątroby oraz nerek.

Woda i nawodnienie

Świeża woda powinna być zawsze dostępna, najlepiej w butelce z metalową rurką (poidełko). Woda w miseczce szybko się brudzi i może stanowić źródło infekcji. Poidełko należy regularnie czyścić, aby zapobiec rozwojowi glonów i bakterii.
Zwiększone picie wody może być jednym z pierwszych objawów cukrzycy (polidypsja). Dlatego warto monitorować, ile wody spożywa koszatniczka i zwracać uwagę na nagłe zmiany.

Najczęstsze problemy zdrowotne związane z żywieniem

Problemy stomatologiczne

Jak wspomniano wcześniej, problemy stomatologiczne są najczęstszą przyczyną wizyt weterynaryjnych u koszatniczek. Zęby koszatniczek rosną przez całe życie - zarówno siekacze (widoczne), jak i trzonowce (ukryte w jamie ustnej). Prawidłowe ścieranie wymaga żucia włóknistego pokarmu, natomiast prawidłowy wzrost i mineralizacja zębów zależą od odpowiedniego poziomu wapnia i stosunku Ca:P w diecie.

Zdrowe zęby koszatniczki mają charakterystyczny ciemnopomarańczowy kolor. Barwa ta pochodzi prawdopodobnie od żelaza zawartego w diecie oraz reakcji enzymów śliny z chlorofilem z roślin. Młode koszatniczki rodzą się z białymi zębami, które ciemnieją w ciągu pierwszych tygodni życia. U dorosłych osobników białe lub blade żółte zęby są sygnałem ostrzegawczym - świadczą o niedoborach żywieniowych lub zaburzeniach metabolicznych i wymagają rewizji diety oraz konsultacji weterynaryjnej.

Objawy problemów stomatologicznych obejmują: utratę apetytu lub selektywne jedzenie (wybieranie miękkich pokarmów), ślinotok, utratę masy ciała, problemy z połykaniem, asymetrię pyska oraz w zaawansowanych przypadkach ropne wydzieliny z oczu lub nosa (gdy korzenie zębów wrastają w zatoki).

Leczenie wymaga interwencji weterynaryjnej - piłowania lub przycinania zębów pod narkozą. Niestety, jeśli problem powstał z powodu nieprawidłowego wzrostu korzeni (co jest często nieodwracalne), konieczne mogą być regularne zabiegi przez resztę życia zwierzęcia.

Otyłość

Otyłość jest coraz częstszym problemem u koszatniczek utrzymywanych w niewoli. Prowadzi do zwiększonego ryzyka cukrzycy, chorób sercowo-naczyniowych i skrócenia życia. Masa ciała dorosłej koszatniczki powinna wynosić 170-300 g (samce zazwyczaj są cięższe od samic).

Przyczyny otyłości to najczęściej: nadmiar granulatu i nasion w diecie, zbyt mało ruchu (mała klatka, brak kołowrotka), oraz podawanie przysmaków bogatych w tłuszcze i cukry. Zapobieganie otyłości polega na ograniczeniu granulatu do zalecanej ilości, zapewnieniu dużej przestrzeni do ruchu i kołowrotka, regularnym ważeniu zwierząt oraz unikaniu przysmaków poza dozwolonymi.

Cukrzyca i zaćma

Objawami cukrzycy u koszatniczek są: zwiększone pragnienie (polidypsja), zwiększone oddawanie moczu (poliuria), zwiększony apetyt (polifagia) przy jednoczesnej utracie masy ciała lub jej przyroście, apatia, pogorszenie jakości sierści, oraz zaćma (biały nalot na soczewce oka, widoczny przez źrenicę).

Niestety, leczenie insuliną u koszatniczek jest zazwyczaj nieskuteczne ze względu na strukturalną odmienność ich insuliny. Głównym sposobem postępowania jest zmiana diety na ściśle kontrolowaną, bez cukrów prostych. Zaćma jest nieodwracalna, ale koszatniczki z zaćmą mogą funkcjonować w niewoli całkiem dobrze, polegając na innych zmysłach.

Dieta a mikrobiom jelitowy

Najnowsze badania nad osią jelita-mózg rzucają nowe światło na znaczenie prawidłowej diety dla ogólnego zdrowia i funkcji poznawczych koszatniczek. Badanie Rivera i współpracowników (2025) wykazało, że skład diety istotnie wpływa na różnorodność i skład mikrobiomu jelitowego.

Koszatniczki karmione dietą bogatszą w różnorodne włókna roślinne wykazywały większą różnorodność bakterii jelitowych (wyższy indeks Shannona i Chao1). Z kolei dieta z dodatkiem witaminy C prowadziła do zwiększenia liczebności bakterii z rodziny Bifidobacteriaceae i wyższych poziomów kwasu octowego w kale.

Co szczególnie interesujące, analiza za pomocą modelowania równań strukturalnych (pSEM) wykazała pozytywny związek między poziomem kwasu octowego (jednego z krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych) a wynikami w testach poznawczych. Sugeruje to, że dieta może wpływać na funkcje mózgu poprzez metabolity produkowane przez mikroflorę jelitową.

Te odkrycia mają istotne implikacje praktyczne. Pokazują, że prawidłowa dieta to nie tylko kwestia dostarczenia odpowiednich składników odżywczych, ale także wspierania zdrowego mikrobiomu, który z kolei wpływa na cały organizm, włącznie z układem nerwowym.

Podsumowanie i kluczowe zalecenia

Żywienie koszatniczek wymaga świadomego podejścia i znajomości ich specyficznej fizjologii. Poniżej znajduje się podsumowanie najważniejszych zasad.

Siano powinno być zawsze dostępne bez ograniczeń i stanowić podstawę diety.
Granulat należy podawać w ograniczonej ilości (około 10 g/dzień) o odpowiednim składzie (wysoki błonnik, prawidłowy Ca:P, bez dodanych cukrów).
Owoce są zakazane ze względu na ryzyko cukrzycy i zaćmy.
Stosunek Ca:P w diecie powinien wynosić 2:1 dla zdrowia zębów i nerek.
Witamina C prawdopodobnie nie jest niezbędna, ale może być korzystna.
Regularne ważenie pozwala wcześnie wykryć problemy zdrowotne.
Koprofagia jest naturalna i nie należy jej zapobiegać ani traktować jako patologii.

Pamiętajmy, że wiele informacji krążących w internecie i środowiskach hobbystycznych nie ma oparcia w badaniach naukowych. W razie wątpliwości zawsze warto skonsultować się z weterynarzem specjalizującym się w egzotycznych gryzoniach i sięgnąć do recenzowanych publikacji naukowych.

Bibliografia

Bozinovic F. (1995). Nutritional energetics and digestive responses of an herbivorous rodent (Octodon degus) to different levels of dietary fiber. Journal of Mammalogy, 76(2), 627-637.
Brown C, Donnelly TM. (2001). Cataracts and reduced fertility in degus (Octodon degus). Lab Animal, 30(6), 25-26.
Edwards MS. (2009). Nutrition and behavior of degus (Octodon degus). Veterinary Clinics of North America: Exotic Animal Practice, 12(2), 237-253.
Gutiérrez JR, Bozinovic F. (1998). Diet selection in captivity by a generalist herbivorous rodent (Octodon degus) from the Chilean coastal desert. Journal of Arid Environments, 39(4), 601-607.
Jekl V, Hauptman K, Knotek Z. (2011). Diseases in pet degus: a retrospective study in 300 animals. Journal of Small Animal Practice, 52(2), 107-112.
Kenagy GJ, Veloso C, Bozinovic F. (1999). Daily rhythms of food intake and feces reingestion in the degu, an herbivorous Chilean rodent: optimizing digestion through coprophagy. Physiological and Biochemical Zoology, 72(1), 78-86.
Opazo JC, Soto-Gamboa M, Bozinovic F. (2004). Blood glucose concentration in caviomorph rodents. Comparative Biochemistry and Physiology Part A: Molecular & Integrative Physiology, 137(1), 57-64.
Ramírez-Otarola N, et al. (2021). Nutritional ecology and ecological immunology in degus: Does early nutrition affect the postnatal development of the immune function? Journal of Experimental Zoology Part A: Ecological and Integrative Physiology, 335(2), 193-205.
Rivera DS, et al. (2025). Nutritional modulation of host physiology, behavior, and gut microbiome in the captive rodent Octodon degus. Scientific Reports, 15, 43130.
Sakaguchi E, Ohmura S. (1992). Fibre digestion and digesta retention time in guinea-pigs (Cavia porcellus), degus (Octodon degus) and leaf-eared mice (Phyllotis darwini). Comparative Biochemistry and Physiology Part A: Physiology, 103(4), 787-791.
Sakaguchi E. (2003). Digestive strategies of small hindgut fermenters. Animal Science Journal, 74(5), 327-337.
Spear GS, Caple MV, Sutherland LR. (1984). The pancreas in the degu. Experimental and Molecular Pathology, 40(3), 295-310.
Torres-Contreras H, Bozinovic F. (1997). Food selection in an herbivorous rodent... Ecology 78(7):2230-2237.
Gumpenberger M, Jeklova E, Skoric M, et al. (2012). Impact of a high-phosphorus diet on the sonographic and CT appearance of kidneys in degus, and possible concurrence with dental problems. Veterinary Record, 170(6), 153.
Datiles MB 3rd, Fukui H. (1989). Cataract prevention in diabetic Octodon degus with Pfizers sorbinil. Current Eye Research, 8(3), 233-237.