Myksomatoza - śmiertelna choroba królików

Historia odkrycia i pochodzenie wirusa

Wirus myksomatozy został po raz pierwszy zidentyfikowany w 1896 roku w Urugwaju, gdzie zaobserwowano masowe padnięcia królików laboratoryjnych przywiezionych z Europy ¹. Giuseppe Sanarelli, włoski bakteriolog pracujący w Montevideo, opisał wówczas nieznaną dotąd jednostkę chorobową charakteryzującą się specyficznymi zmianami skórnymi przypominającymi guzki. Nazwa choroby pochodzi od greckich słów myxa (śluz) i -oma (guz), nawiązując do śluzowatej, guzowatej postaci zmian skórnych.

Naturalnymi żywicielami wirusa są amerykańskie króliki z rodzaju Sylvilagus - w Ameryce Południowej i Środkowej tapeti (Sylvilagus brasiliensis), a w Ameryce Północnej królik pędzelkowaty (Sylvilagus bachmani) zamieszkujący zachodnie wybrzeże Stanów Zjednoczonych i Półwysep Kalifornijski w Meksyku ². U tych gatunków wirus wywołuje zwykle łagodne, miejscowe zmiany skórne, które często ustępują samoistnie. Tak nieszkodliwy przebieg infekcji u naturalnych żywicieli jest wynikiem wielowiekowej koewolucji wirusa z gospodarzem. Sytuacja zmienia się diametralnie, gdy wirus zainfekuje królika europejskiego (Oryctolagus cuniculus) - gatunek, który nigdy nie miał kontaktu z tym patogenem i nie wykształcił mechanizmów odpornościowych.

Charakterystyka wirusa

Wirus myksomatozy należy do rodzaju Leporipoxvirus w rodzinie Poxviridae; wirusy ospy krowiej (cowpox virus) i ospy prawdziwej (variola virus) również należą do rodziny Poxviridae, lecz do innego rodzaju - Orthopoxvirus.

Genom wirusa myksomatozy zawiera ponad dwadzieścia genów kodujących białka modulujące odpowiedź immunologiczną gospodarza, co stanowi kluczowy element jego zjadliwości ⁴. Te immunomodulatory obejmują wirokiny naśladujące cytokiny gospodarza, wiroreceptory wiążące czynniki immunologiczne oraz wiromodulatory hamujące apoptozę zakażonych komórek. Białko Serp-1 działa jako inhibitor proteaz serynowych i moduluje rekrutację komórek zapalnych, białko M-T7 wiąże interferon gamma królika blokując jego aktywność przeciwwirusową, białko M11L lokalizuje się w mitochondriach, hamując apoptozę zakażonej komórki ⁵. Ta bogata gama mechanizmów unikania odpowiedzi immunologicznej sprawia, że wirus jest mistrzem w obchodzeniu obronności organizmu królików europejskich.

Historycznie opisuje się dwie główne linie pochodzenia wirusa myksomatozy - południowoamerykańską, związaną z królikami z rodzaju Sylvilagus w Ameryce Południowej, oraz północnoamerykańską, wywodzącą się z populacji Sylvilagus w Kalifornii - przy czym współczesna różnorodność wirusa obejmuje liczne szczepy i linie ewolucyjne powstałe w wyniku adaptacji terenowej. Szczepy wywodzące się z linii kalifornijskiej cechują się szczególnie wysoką zjadliwością i u nieuodpornionych, niezaszczepionych królików domowych mogą powodować bardzo wysoką śmiertelność, zwłaszcza w warunkach naturalnej transmisji bez intensywnej opieki weterynaryjnej ⁶.

Wprowadzenie wirusa jako środka kontroli biologicznej

Historia wykorzystania wirusa myksomatozy jako biologicznej broni przeciwko królikom stanowi jeden z najlepiej udokumentowanych eksperymentów ewolucyjnych przeprowadzonych w warunkach naturalnych. Króliki europejskie zostały wprowadzone do Australii wraz z pierwszymi europejskimi osadnikami w 1788 roku. Początkowo hodowane jako źródło mięsa, szybko zaczęły wymykać się spod kontroli. W 1859 roku Thomas Austin wypuścił na swojej posiadłości niedaleko Melbourne około dwudziestu kilku dzikich królików dla celów łowieckich, co dało początek prawdziwej inwazji biologicznej. W ciągu zaledwie pięćdziesięciu lat króliki rozprzestrzeniły się na prawie cały kontynent australijski, osiągając populację liczoną w setkach milionów osobników i powodując katastrofalne zniszczenia środowiskowe oraz ogromne straty w rolnictwie ⁷.

Po latach prób różnych metod zwalczania, w 1950 roku australijskie władze podjęły decyzję o eksperymentalnym uwolnieniu wirusa myksomatozy w dolinie Murray w południowo-wschodniej Australii. Użyto szczepu SLS (Standard Laboratory Strain) pochodzącego z Brazylii. Skutki przerosły najśmielsze oczekiwania - wirus rozprzestrzenił się z niezwykłą szybkością, rozprzestrzeniając się w mniej niż trzy miesiące na dystansie rzędu około 2000 kilometrów ⁸. W pierwszej fali śmiertelność wśród zakażonych królików była skrajnie wysoka - w wielu populacjach opisywana jako około 99% - a liczebność królików w ogromnej części Australii gwałtownie spadła. Szacuje się, że w ciągu pierwszej epizootii zginęły dziesiątki, jeśli nie setki milionów królików.

W Europie historia wprowadzenia wirusa potoczyła się nieco inaczej. W czerwcu 1952 roku francuski lekarz i bakteriolog Paul-Félix Armand-Delille, po przeczytaniu o sukcesach australijskich, postanowił wykorzystać wirusa do zwalczania królików na swojej prywatnej posiadłości Château Maillebois w departamencie Eure-et-Loir, około stu kilometrów od Paryża ⁹. Zaszczepił wirusem ze szczepu Lausanne dwa króliki, wierząc, że ogrodzone tereny posiadłości uniemożliwią rozprzestrzenienie się choroby. W ciągu sześciu tygodni 98% królików na jego posiadłości padło. Jednak już po czterech miesiącach znaleziono zwłoki zakażonego królika pięćdziesiąt kilometrów dalej.

W krótkim czasie od uwolnienia wirusa we Francji doszło do masowych padnięć dzikich królików, a choroba zaczęła pojawiać się także u królików domowych. Choroba rozprzestrzeniła się następnie do Holandii, Belgii, Włoch, Hiszpanii, Niemiec, Wielkiej Brytanii i dalej. W kolejnych latach, co widać także w statystykach łowieckich, liczebność królików we Francji załamała się w sposób bezprecedensowy ⁹. Armand-Delille został oskarżony i w styczniu 1955 roku skazany na grzywnę 5000 franków, jednak w czerwcu 1956 roku otrzymał złoty medal od francuskiego Departamentu Rzek i Lasów za swój wkład w ochronę rolnictwa i leśnictwa.

Patogeneza i przebieg choroby

Wirus myksomatozy przenoszony jest przede wszystkim mechanicznie przez krwiopijne stawonogi - komary, pchły, muchy, meszki i kleszcze ¹⁰. Wirus nie namnaża się w organizmie wektorów, lecz jest przenoszony biernie na ich aparacie gębowym. Pchła królicza Spilopsyllus cuniculi jest szczególnie efektywnym wektorem w klimacie umiarkowanym i może przenosić wirusa przez cały rok, podczas gdy komary są bardziej aktywne sezonowo. Transmisja może zachodzić również przez bezpośredni kontakt z wydzielinami zakażonego zwierzęcia lub pośrednio przez skażone przedmioty, paszę czy ściółkę.

Po wprowadzeniu wirusa do skóry następuje sekwencja zdarzeń charakterystyczna dla wszystkich pokswirusów ¹¹. W ciągu pierwszych dwóch dni wirus namnaża się w miejscu inokulacji i przenosi do regionalnych węzłów chłonnych. Trzeciego dnia pojawia się wiremia i wirus można wykryć w narządach wewnętrznych. Około czwartego-szóstego dnia choroby wirus dociera do obwodowych tkanek skóry i narządów płciowych. U samców manifestuje się to obrzękiem jąder, natomiast u samic obrzękiem sromu i okolicy anogenitalnej. Piątego dnia zauważalne staje się pogrubienie powiek i obecność wirusa w płynie spojówkowym. Szóstego dnia zmiany te ulegają wyraźnemu nasileniu.

Przebieg kliniczny myksomatozy zależy od zjadliwości szczepu wirusa, drogi zakażenia i stanu immunologicznego gospodarza. Wyróżnia się kilka postaci choroby. Postać nadostra, wywoływana przez szczepy o najwyższej zjadliwości, prowadzi do śmierci w ciągu pięciu do sześciu dni od zakażenia przy minimalnych objawach klinicznych, często jedynie z zapaleniem spojówek. Postać klasyczna (guzkowa), typowa przy transmisji przez stawonogi, charakteryzuje się rozwojem podskórnych guzków (myksoma) w miejscu inokulacji, które następnie pojawiają się również w innych częściach ciała, głównie na powiekach, nosie, uszach i w okolicy anogenitalnej ¹². Towarzyszy temu masywny obrzęk powiek nadający zwierzęciu charakterystyczny wygląd „sennych oczu”, śluzowo-ropny wyciek z oczu i nosa, obrzęk narządów płciowych oraz gorączka.

Wirus myksomatozy powoduje głębokie zaburzenia układu odpornościowego. Już w ciągu 24 godzin od zakażenia dochodzi do ubytku limfocytów w regionalnych węzłach chłonnych, przy czym szczególnie dotknięte są limfocyty T CD4+ ¹³. Wirus zakaża również komórki prezentujące antygen, w tym komórki Langerhansa w skórze, które migrując do węzłów chłonnych przenoszą ze sobą żywy wirus i infekują kolejne limfocyty T. Ta immunosupresja otwiera drogę wtórnym zakażeniom bakteryjnym, szczególnie zapaleniu płuc, które jest bezpośrednią przyczyną śmierci w wielu przypadkach.

Od lat siedemdziesiątych XX wieku w Europie opisywana jest również postać amyksomatozowa (atypowa, oddechowa), w której nie występują charakterystyczne guzki skórne ¹⁴. Dominują objawy ze strony układu oddechowego - wyciek z nosa, duszność, zapalenie płuc - wraz z obrzękiem powiek i okolicy krocza. Ta postać może przebiegać różnie - bywa łagodniejsza niż klasyczna, ale w części ognisk opisywano również wysoką śmiertelność, zwłaszcza przy współistnieniu wtórnych zakażeń bakteryjnych.. Występuje głównie przy transmisji przez kontakt bezpośredni, bez udziału owadów.

U niezaszczepionych królików śmiertelność przy klasycznej postaci choroby wynosi zazwyczaj od 70% do niemal 100%, a śmierć następuje między ósmym a piętnastym dniem od zakażenia. Króliki, które przeżyją ostrą fazę choroby, często pozostają z przewlekłymi problemami oddechowymi i zmianami bliznowatymi na skórze.

Diagnostyka

Rozpoznanie myksomatozy opiera się w pierwszej kolejności na charakterystycznych objawach klinicznych, które u typowo chorych zwierząt są bardzo silnie sugerujące i dla doświadczonego lekarza weterynarii często pozwalają na rozpoznanie kliniczne ¹⁵. Obrzęk powiek, śluzowo-ropny wyciek z oczu i nosa, guzki na uszach, nosie i w okolicy narządów płciowych tworzą obraz kliniczny łatwy do rozpoznania dla doświadczonego lekarza weterynarii.

Potwierdzenie laboratoryjne może być konieczne w przypadkach nietypowych lub przy braku pełnej symptomatologii. Badanie histopatologiczne zmian skórnych ujawnia charakterystyczny obraz: niezróżnicowane komórki mezenchymalne zatopione w śluzowatej substancji podstawowej (myxomatous matrix), komórki zapalne, obrzęk oraz rozproszone cytoplazmatyczne ciałka wtrętowe w komórkach nabłonka ¹⁶. Zubożenie tkanki limfatycznej w śledzionie i węzłach chłonnych jest również typowe.

Metody molekularne, szczególnie reakcja łańcuchowa polimerazy (PCR), stały się standardem w szybkiej i czułej diagnostyce wirusa myksomatozy ¹⁷. Testy PCR w czasie rzeczywistym pozwalają nie tylko na wykrycie obecności wirusa, ale również na jego ilościowe oznaczenie i różnicowanie szczepów. Materiałem do badań są wymazy ze spojówek lub zmian skórnych, fragmenty tkanek lub krew. Izolacja wirusa na hodowlach komórkowych (linie RK13 z komórek nerki królika) lub na błonie kosmówkowo-omoczniowej zarodków kurzych jest możliwa, ale bardziej czasochłonna.

Metody serologiczne, w tym ELISA i test immunodyfuzji w żelu agarowym (AGID), pozwalają na wykrycie przeciwciał przeciwko wirusowi, jednak mają ograniczone zastosowanie diagnostyczne, ponieważ wiele zakażonych zwierząt pada przed wytworzeniem wykrywalnego poziomu przeciwciał ¹⁸.

Leczenie i rokowanie

Nie istnieje swoiste leczenie przeciwwirusowe myksomatozy. Terapia ma charakter wyłącznie objawowy i wspierający ¹⁹. Obejmuje ona płynoterapię w celu zwalczania odwodnienia, antybiotykoterapię zapobiegającą lub leczącą wtórne zakażenia bakteryjne, wspomaganie żywienia poprzez karmienie za pomocą strzykawki karmami ratunkowymi Ambulatorium Drobnych Ssaków, a także pielęgnację oczu i nosa z użyciem soli fizjologicznej i maści nawilżających. Niesteroidowe leki przeciwzapalne mogą być stosowane w celu zmniejszenia obrzęku i bólu.

Rokowanie zależy od wielu czynników, przede wszystkim od zjadliwości szczepu wirusa, stanu immunologicznego zwierzęcia i szybkości wdrożenia opieki weterynaryjnej ²⁰. W przypadku szczepów kalifornijskich o wysokiej zjadliwości rokowanie jest niemal beznadziejne i większość lekarzy weterynarii zaleca humanitarną eutanazję, aby oszczędzić zwierzęciu cierpienia. W regionach, gdzie krążą szczepy o niższej zjadliwości, a zwierzę było wcześniej szczepione, szanse na przeżycie są znacznie wyższe. Zaszczepione króliki często przechodzą łagodną postać choroby i dochodzą do zdrowia przy intensywnej opiece pielęgnacyjnej. Niezaszczepione króliki rzadko przeżywają i zwykle umierają w ciągu jednego do dwóch tygodni.

Wskaźnikami złego rokowania uzasadniającymi rozważenie eutanazji są: całkowite zamknięcie oczu uniemożliwiające widzenie, poważne trudności w oddychaniu, temperatura ciała poniżej 37°C, całkowita utrata apetytu i brak odpowiedzi na leczenie w ciągu kilku dni ²¹.

Szczepienia

Szczepienia stanowią podstawową metodę zapobiegania myksomatozie u królików domowych. W Europie dostępnych jest kilka rodzajów szczepionek, wszystkie oparte na żywych atenuowanych wirusach.

Tradycyjne szczepionki heterologiczne wykorzystują pokrewny wirus włókniaka Shopea (Shope fibroma virus), który zapewnia odporność krzyżową z wirusem myksomatozy. Szczepionki homologiczne zawierają atenuowane szczepy wirusa myksomatozy, takie jak szczep Borghi czy SG33, i wywołują silniejszą odpowiedź immunologiczną, choć mogą powodować przejściową immunosupresję u młodych zwierząt.

Przełomem było opracowanie rekombinowanej szczepionki wektorowej Nobivac Myxo-RHD, która chroni jednocześnie przed myksomatozą i krwotoczną chorobą królików (RHD) ²². Szczepionka ta wykorzystuje rekombinowany, atenuowany wirus myksomatozy jako wektor, który ekspresjonuje gen białka kapsydu wirusa krwotocznej choroby królików (RHD), dzięki czemu jedno szczepienie zapewnia ochronę przed obiema chorobami. Od czasu pojawienia się nowego genotypu wirusa RHD (RHDV2) opracowano nowszą wersję szczepionki - Nobivac Myxo-RHD Plus - chroniącą również przed tym wariantem ²³.

Szczepienie zalecane jest od piątego tygodnia życia, a pełna odporność rozwija się po około trzech tygodniach. Ochrona utrzymuje się przez około dwanaście miesięcy, dlatego konieczne jest coroczne doszczepienie. Szczepione króliki mogą nadal ulec zakażeniu, jednak przebieg choroby jest znacznie łagodniejszy i zwykle kończy się wyzdrowieniem.

Sytuacja jest zasadniczo odmienna w Australii i Stanach Zjednoczonych. W Australii nie ma zarejestrowanych szczepionek przeciwko myksomatozie i ich stosowanie nie jest dopuszczone. Oficjalnym uzasadnieniem jest ryzyko, że żywy wirus szczepionkowy mógłby rozprzestrzenić się w populacjach dzikich królików i zaburzyć skuteczność myksomatozy jako narzędzia kontroli biologicznej ²⁴. W USA nie ma zarejestrowanej szczepionki, co pozostawia właścicieli królików bez możliwości ochrony swoich zwierząt w stanach, gdzie choroba występuje endemicznie.

Koewolucja wirusa i gospodarza

Wprowadzenie wirusa myksomatozy do populacji królików europejskich w Australii i Europie zapoczątkowało jeden z najlepiej udokumentowanych naturalnych eksperymentów ewolucyjnych w historii biologii. Obserwacje prowadzone przez dekady, szczególnie przez zespół Franka Fennera w Australii, ujawniły fascynującą dynamikę wzajemnego przystosowywania się patogenu i żywiciela.

Początkowo wprowadzony szczep SLS o bardzo wysokiej zjadliwości zabijał niemal wszystkie zakażone króliki w ciągu kilku dni. Jednak tak wysoka wirulencja okazała się ewolucyjnie niekorzystna dla samego wirusa. Króliki umierające zbyt szybko nie zdążyły być źródłem wirusa dla wektorów przez wystarczająco długi czas. W konsekwencji, szczepy o nieco mniejszej zjadliwości, pozwalające zakażonym zwierzętom przeżyć dłużej i tym samym zapewniające więcej okazji do transmisji, zyskały przewagę selekcyjną ²⁵.

W ciągu kilku lat od wprowadzenia wirusa dominującymi szczepami w terenie stały się te o umiarkowanej zjadliwości (tzw. grade III w australijskiej klasyfikacji), powodujące śmiertelność rzędu 70-90% zamiast początkowych 99% ²⁶. Szczepy o bardzo niskiej zjadliwości nie utrzymały się, ponieważ wywoływały zbyt słabe zmiany skórne i nie były efektywnie transmitowane. Ustaliła się więc równowaga, w której wirus był wystarczająco zjadliwy, by wywołać zmiany umożliwiające transmisję, ale nie na tyle śmiertelny, by zabijać gospodarza zbyt szybko.

Równolegle z ewolucją wirusa zachodziła selekcja genetycznej odporności u królików. Przełomowe badania opublikowane w 2019 roku, wykorzystujące analizę DNA królików muzealnych sprzed pandemii i współczesnych, wykazały, że w trzech niezależnych populacjach - australijskiej, brytyjskiej i francuskiej - doszło do równoległej ewolucji odporności opartej na tych samych genach ²⁷. Naukowcy zidentyfikowali mutacje w wielu genach związanych z odpowiedzią immunologiczną, w tym w genach związanych z odpowiedzią interferonową (kluczową dla wczesnej obrony przeciwwirusowej, który uruchamia alarm przeciwwirusowy w komórkach. Co szczególnie interesujące, odporność nie wynikała z pojedynczej dużej mutacji, lecz z kumulatywnego efektu wielu drobnych zmian rozproszonych w genomie.

Historia jednak nie zakończyła się na osiągnięciu równowagi. Od lat osiemdziesiątych XX wieku obserwuje się pojawienie nowych, bardziej zjadliwych szczepów wirusa, które są w stanie pokonać genetyczną odporność królików poprzez wywołanie głębokiej immunosupresji ²⁸. Te szczepy powodują u odpornych królików chorobę przebiegającą z załamaniem układu odpornościowego - zupełnie odmienną od klasycznej myksomatozy obserwowanej w latach pięćdziesiątych. Wyścig zbrojeń między wirusem a gospodarzem trwa nadal.

Pojawienie się myksomatozy u zajęcy iberyjskich

W lipcu 2018 roku świat nauki zelektryzowała wiadomość o pierwszym epidemicznym wybuchu myksomatozy u zajęcy iberyjskich (Lepus granatensis) na Półwyspie Iberyjskim ²⁹. Przez sześćdziesiąt lat od wprowadzenia wirusa do Europy uznawano, że jest on wysoce specyficzny gatunkowo dla królików z rodzaju Oryctolagus. Pojedyncze przypadki zakażeń u zajęcy zdarzały się sporadycznie, ale nigdy nie obserwowano transmisji między zającami ani masowych padnięć.

Analiza genetyczna wirusa odpowiedzialnego za nową epidemię ujawniła, że jest to rekombinant - nazwany ha-MYXV (hare-adapted MYXV) lub MYXV-Tol - powstały poprzez wstawienie do genomu klasycznego wirusa myksomatozy fragmentu DNA długości około 2,8 tysięcy par zasad pochodzącego od niezidentyfikowanego poksowirusa ³⁰. Ta insercja zawiera duplikaty ewoluowanych genów M060L, M061L, M064L i M065L i prawdopodobnie umożliwiła wirusowi efektywną replikację w komórkach zajęcy.

Epidemia rozprzestrzeniła się błyskawicznie na całym Półwyspie Iberyjskim, dotykając zarówno Hiszpanię, jak i Portugalię. Śmiertelność była wysoka i w części populacji bardzo wysoka, co szybko przełożyło się na spadki liczebności obserwowane w danych terenowych ³¹. Analiza danych łowieckich wykazała, że między sezonem 2017-2018 a 2018-2019 liczba upolowanych zajęcy spadła o ponad 50%, a w niektórych regionach Hiszpanii nawet o 57%.

Szczególnie niepokojące jest to, że rekombinowany wirus ha-MYXV może również zakażać króliki europejskie. W 2020 roku potwierdzono pierwsze przypadki myksomatozy wywołanej tym szczepem u dzikich królików w Portugalii ³². Co więcej, dostępne komercyjne szczepionki przeciwko myksomatozie, zaprojektowane dla królików domowych, nie zapewniają skutecznej ochrony zającom przy standardowych dawkach - potrzebne są wyższe dawki lub całkowicie nowe preparaty ³³.

Przyszłość zająca iberyjskiego - gatunku endemicznego dla Półwyspu Iberyjskiego - jest niepewna. Populacje były już malejące przed wybuchem epidemii myksomatozy, a choroba znacząco przyspieszyła ten trend. Jednocześnie zając iberyjski stanowi ważne ogniwo w ekosystemie jako zdobycz dla wielu drapieżników, w tym zagrożonego wyginięciem rysia iberyjskiego.

Znaczenie ekologiczne i wpływ na ekosystemy

Wprowadzenie myksomatozy miało dalekosiężne konsekwencje ekologiczne wykraczające daleko poza same populacje królików. W Australii dramatyczny spadek liczebności królików przyniósł pożądane korzyści - regenerację rodzimej roślinności, ograniczenie erozji gleby i zmniejszenie konkurencji dla rodzimych ssaków. Jednak podobne działania w Europie wywołały kaskadę nieprzewidzianych efektów.

Królik europejski jest kluczowym gatunkiem w ekosystemach śródziemnomorskich, stanowiąc podstawę diety ponad czterdziestu gatunków drapieżników ³⁴. Najbardziej dramatyczne skutki spadku populacji królików odczuł ryś iberyjski (Lynx pardinus) - wyspecjalizowany drapieżnik, którego dieta składa się niemal wyłącznie z królików. Połączenie myksomatozy i później krwotocznej choroby królików doprowadziło ten gatunek na skraj wyginięcia.

Również w Wielkiej Brytanii konsekwencje były złożone. Z jednej strony rolnicy i leśnicy odetchnęli z ulgą, ponieważ szkody wyrządzane przez króliki drastycznie zmalały. Z drugiej strony ucierpiały drapieżniki, a krajobraz uległ zmianie - na terenach wcześniej utrzymywanych przez króliki w stanie niskiej roślinności zaczęły dominować krzewy i drzewa.

Profilaktyka i zwalczanie

Wobec braku swoistego leczenia i niedostępności szczepień w niektórych regionach, profilaktyka pozostaje kluczowa. Właściciele królików powinni przede wszystkim minimalizować kontakt swoich zwierząt z owadami krwiopijnymi ³⁵. Oznacza to trzymanie królików w pomieszczeniach zamkniętych lub w klatkach zabezpieczonych siatką przeciw owadom, szczególnie o zmierzchu i świcie, gdy aktywność komarów jest największa. Należy eliminować stojącą wodę w ogrodzie stanowiącą siedlisko rozrodu komarów oraz stosować preparaty przeciwpchelne u towarzyszących psów i kotów, które mogłyby przynieść pchły do domu.

Izolacja nowych zwierząt przed wprowadzeniem do stada, higiena i dezynfekcja klatek, sprzętu i rąk po kontakcie z innymi królikami, a także unikanie kontaktu z dzikimi królikami to kolejne elementy skutecznej profilaktyki. W regionach, gdzie dostępne są szczepienia, należy rygorystycznie przestrzegać harmonogramu szczepień.

W przypadku podejrzenia myksomatozy u królika domowego należy natychmiast odizolować zwierzę od innych królików i skontaktować się z lekarzem weterynarii. Status prawny myksomatozy w zakresie obowiązku zgłoszenia zależy od krajowych regulacji. W Polsce choroba ta była historycznie ujęta w przepisach jako podlegająca zgłaszaniu i rejestracji, a aktualne obowiązki w tym zakresie powinny być każdorazowo weryfikowane zgodnie z obowiązującymi wytycznymi Głównego Inspektoratu Weterynarii. Niezależnie od statusu administracyjnego, myksomatoza zawsze wymaga pilnej interwencji weterynaryjnej ze względu na bardzo wysoką zakaźność i śmiertelność.

Podsumowanie

Myksomatoza pozostaje jedną z najważniejszych chorób wirusowych królików, stanowiąc zarówno poważne zagrożenie dla hodowców, jak i fascynujący model badań nad koewolucją patogenów i ich żywicieli. Historia wirusa myksomatozy - od przypadkowego odkrycia w urugwajskim laboratorium, przez celowe wprowadzenie jako środka biologicznej kontroli, po trwający wyścig zbrojeń między wirusem a opornością królików - jest historią wzajemnego przystosowywania się w przyrodzie na naszych oczach.

Ostatnie wydarzenia, takie jak pojawienie się rekombinanta zdolnego do zakażania zajęcy, przypominają, że wirusy nieustannie ewoluują i mogą zaskoczyć nas nowymi zdolnościami. W świecie coraz częstszych pandemii zoonoz, myksomatoza pozostaje cenną lekcją o złożoności relacji między patogenami, ich żywicielami i środowiskiem.

Dla właścicieli królików domowych podstawowym przesłaniem pozostaje konieczność regularnych szczepień tam, gdzie są dostępne, oraz rygorystycznej profilaktyki przeciwko wektorom w regionach, gdzie szczepienia nie są możliwe. Tylko dzięki świadomości zagrożenia i odpowiednim działaniom prewencyjnym można skutecznie chronić te zwierzęta przed jedną z najbardziej niszczycielskich chorób, jakie kiedykolwiek dotknęły populacje królików na świecie.

Bibliografia

1. WOAH - World Organisation for Animal Health. Myxomatosis. In: Manual of Diagnostic Tests and Vaccines for Terrestrial Animals (Terrestrial Manual), Chapter 3.7.1 (PDF).
2. Kerr PJ. Myxomatosis in Australia and Europe: a model for emerging infectious diseases. Antiviral Research. 2012;93(3):387-415. doi:10.1016/j.antiviral.2012.01.009.
3. Stanford MM, Werden SJ, McFadden G. Myxoma virus in the European rabbit: Interactions between the virus and its susceptible host. Veterinary Research. 2007;38:299-318. doi:10.1051/vetres:2006054.
4. Johnston JB, McFadden G. Poxvirus immunomodulatory strategies: current perspectives. Journal of Virology. 2003;77(11):6093-6100. doi:10.1128/JVI.77.11.6093-6100.2003.
5. Rahman MM, McFadden G. Myxoma virus dsRNA binding protein M029 inhibits the type I IFN-induced antiviral state in a highly species-specific fashion. Viruses. 2017;9(2):27. doi:10.3390/v9020027.
6. Kerr PJ. Myxomatosis in Australia and Europe: a model for emerging infectious diseases. Antiviral Research. 2012;93(3):387-415. doi:10.1016/j.antiviral.2012.01.009.
7. Kerr PJ, Liu J, Cattadori IM, et al. Myxoma virus and the Leporipoxviruses: An evolutionary paradigm. Viruses. 2015;7(3):1020-1061. doi:10.3390/v7031020.
8. Kerr PJ, Ghedin E, DePasse JV, et al. Evolutionary history and attenuation of myxoma virus on two continents. PLoS Pathogens. 2012;8(10):e1002950.
9. Fenner F, Fantini B. Biological Control of Vertebrate Pests: The History of Myxomatosis - an Experiment in Evolution. CABI Publishing; 1999.
10. Day MF, Fenner F, Woodroofe GM, McIntyre GA. Further studies on the mechanism of mosquito transmission of myxomatosis in the European rabbit. Journal of Hygiene. 1956;54:258-283.
11. Fenner F, Woodroofe GM. The pathogenesis of infectious myxomatosis: the mechanism of infection and the immunological response in the European rabbit (Oryctolagus cuniculus). British Journal of Experimental Pathology. 1953;34:400-411.
12. Harcourt-Brown FM. Textbook of Rabbit Medicine. Butterworth-Heinemann; 2002.
13. Jeklova E, Leva L, Matiasovic J, et al. Characterisation of immunosuppression in rabbits after infection with myxoma virus. Veterinary Microbiology. 2008;129:117-130. doi:10.1016/j.vetmic.2007.11.039.
14. Marlier D, Mainil J, Linden A, Vindevogel H. An atypical presentation of myxomatosis in Belgium. Journal of Comparative Pathology. 2000;122:115-122. doi:10.1053/jcpa.1999.0346.
15. Mayer J, Donnelly TM. Clinical Veterinary Advisor. Birds and Exotic Pets. Elsevier/Saunders; 2013.
16. WOAH. Chapter 3.7.1 - Myxomatosis. Manual of Diagnostic Tests and Vaccines for Terrestrial Animals.
17. Cavadini P, Botti G, Barbieri I, et al. Molecular characterization of SG33 and Borghi vaccines used against myxomatosis. Vaccine. 2010;28:5414-5420. doi:10.1016/j.vaccine.2010.07.058.
18. Stern HA, Keeble E, Mellor DJ, et al. Epidemiologic, clinicopathologic, and diagnostic findings in pet rabbits with myxomatosis. Journal of the American Veterinary Medical Association. 2024;262(9):1-11. doi:10.2460/javma.24.02.0139.
19. Harcourt-Brown FM. Viral diseases of domestic rabbits. Veterinary Clinics of North America: Exotic Animal Practice. 2017;20(2):505-526.
20. Blue Cross UK. Myxomatosis - Symptoms in Rabbits. 2024.
21. Royal Veterinary College. Myxomatosis in Rabbits - Information and Advice. 2021.
22. Spibey N, McCabe VJ, Greenwood NM, et al. Novel bivalent vectored vaccine for control of myxomatosis and rabbit haemorrhagic disease. Veterinary Record. 2012;170:309.
23. European Medicines Agency. Nobivac Myxo-RHD Plus - EPAR summary. 2019.
24. Australian Veterinary Association. Myxomatosis vaccination of pet rabbits. Policy statement (materiał online; publikacja: 24 Jul 2014; dostęp: 2025-12-12).
25. Marshall ID, Fenner F. Studies in the epidemiology of infectious myxomatosis of rabbits. Journal of Hygiene. 1958;56:288-302.
26. Fenner F, Marshall ID. A comparison of the virulence for European rabbits of strains of myxoma virus recovered in the field in Australia, Europe and America. Journal of Hygiene. 1957;55:149-191.
27. Alves JM, Carneiro M, Cheng JY, et al. Parallel adaptation of rabbit populations to myxoma virus. Science. 2019;363(6433):1319-1326.
28. Kerr PJ, Cattadori IM, Liu J, et al. Next step in the ongoing arms race between myxoma virus and wild rabbits in Australia is a novel disease phenotype. Proceedings of the National Academy of Sciences. 2017;114(35):9397-9402.
29. García-Bocanegra I, Camacho-Sillero L, Risalde MA, et al. First outbreak of myxomatosis in Iberian hares (Lepus granatensis). Transboundary and Emerging Diseases. 2019;66(6):2204-2208. doi:10.1111/tbed.13289.
30. Águeda-Pinto A, Lemos de Matos A, Abrantes M, et al. Genetic Characterization of a Recombinant Myxoma Virus in the Iberian Hare (Lepus granatensis). Viruses. 2019;11(6):530. doi:10.3390/v11060530.
31. García-Bocanegra I, Camacho-Sillero L, Caballero-Gómez J, et al. Monitoring of emerging myxoma virus epidemics in Iberian hares (Lepus granatensis) in Spain, 2018-2020. Transboundary and Emerging Diseases. 2021;68(3):1275-1282. doi:10.1111/tbed.13781.
32. Abade Dos Santos FA, Carvalho CL, Pinto A, et al. Detection of recombinant Hare Myxoma Virus in wild rabbits (Oryctolagus cuniculus algirus). Viruses. 2020;12(10):1127. doi:10.3390/v12101127.
33. Abade Dos Santos FA, Carvalho CL, Valente PCLG, et al. Evaluation of Commercial Myxomatosis Vaccines against Recombinant Myxoma Virus (ha-MYXV) in Iberian Hare and Wild Rabbit. Vaccines. 2022;10(3):356. doi:10.3390/vaccines10030356.
34. Cardoso B, García-Bocanegra I, Queirós J, et al. Effect of Myxoma Virus Species Jump on Iberian Hare Populations. Emerging Infectious Diseases. 2024;30(6):1293-1296. doi:10.3201/eid3006.240018.
35. Quesenberry KE, Carpenter JW. Ferrets, Rabbits, and Rodents: Clinical Medicine and Surgery. 4th ed. Elsevier; 2020.