Przetoki ropne u królików

Czym właściwie jest przetoka ropna

Ropień to zamknięta jama wypełniona ropą, otoczona torebką z tkanki włóknistej. Powstaje w wyniku zakażenia bakteryjnego, kiedy organizm próbuje odizolować patogeny od zdrowych tkanek poprzez utworzenie wokół nich bariery z włóknika i tkanki łącznej ¹. Ropa składa się głównie z martwych neutrofili (komórek odpornościowych walczących z bakteriami), wysięku zapalnego, bakterii i resztek komórkowych.

Przetoka ropna to natomiast patologiczny kanał łączący jamę ropnia z powierzchnią skóry lub inną jamą ciała. Przetoki tworzą się, gdy ropień ulega przewlekłemu drenażowi i/lub powiększa się na tyle, że przebija otaczające tkanki, albo gdy część ściany ropnia ulega martwicy. U królików przetoki często powstają w okolicach głowy i żuchwy, szczególnie gdy ropień ma związek z chorobami zębów ².

Dlaczego ropnie królików są inne

Króliki wyróżniają się spośród innych ssaków szczególną skłonnością do tworzenia przewlekłych, trudnych do wyleczenia ropni. Przyczyna tkwi w specyfice ich układu odpornościowego, w tym w odmiennych mechanizmach działania neutrofili. U królików neutrofile charakteryzują się bardzo niską aktywnością mieloperoksydazy, co istotnie wpływa na przebieg reakcji zapalnej oraz właściwości treści ropnej ¹³. Mieloperoksydaza odgrywa kluczową rolę w mechanizmach bakteriobójczych neutrofili i w przebiegu reakcji zapalnej. Opisywana u królików odmienna aktywność tych mechanizmów sprzyja powstawaniu ropy o konsystencji gęstej i kazeinowej, która nie upłynnia się tak łatwo jak u wielu innych gatunków i przypomina konsystencją twarożek lub pastę do zębów ¹³.

Dodatkowo treść ropna u królików wykazuje skłonność do wtórnej reabsorpcji wody, co prowadzi do dalszego zagęszczania ropy i utrudnia jej samoistny drenaż ³. Ta gęsta, kazeinowa konsystencja ropy sprawia, że nie może ona swobodnie odpływać przez przetoki, a antybiotyki podawane ogólnie z trudem przenikają przez grubą torebkę ropnia do jego wnętrza. Ściana ropnia u królika jest zazwyczaj bardzo gruba i włóknista, a słabe ukrwienie tej struktury dodatkowo utrudnia dotarcie leków do miejsca zakażenia ¹.

Skąd się biorą ropnie i przetoki

Choroby zębów jako główna przyczyna

Króliki należą do zwierząt o zębach stale rosnących (uzębienie elodontyczne), co czyni je szczególnie podatnymi na problemy stomatologiczne ⁴. Wszystkie zęby królika, zarówno siekacze, jak i zęby policzkowe, rosną przez całe życie zwierzęcia; siekacze średnio około 2-3 mm tygodniowo, natomiast zęby policzkowe około 2-3 mm miesięcznie, przy czym tempo wzrostu zależy od stopnia ścierania i warunków zgryzowych ⁵.

Gdy dieta królika nie zawiera wystarczającej ilości siana i trawiastych pasz o działaniu ścierającym, zęby nie zużywają się prawidłowo. Prowadzi to do ich wydłużania, tworzenia ostrych kolców na zębach policzkowych oraz zaburzeń zgryzu. W przebiegu choroby zębów dochodzi do wydłużania części zęba w obrębie zębodołu (wydłużania okolicy wierzchołkowej), co prowadzi do ucisku na otaczające struktury kostne i tkanki miękkie ⁴⁶.

Stan ten określany jest jako progresywny zespół nabytej choroby zębów (PSADD). W badaniu retrospektywnym obejmującym 90 królików domowych z chorobami zębów, u 63% stwierdzono obecność ropni zębowych, a spośród nich u 79% rozwinęło się wtórne zapalenie kości ⁷. Zapalenie więzadła przyzębnego, które pojawia się jako jeden z pierwszych objawów PSADD, prowadzi do powstawania kieszonek przyzębnych, które mogą być kolonizowane przez bakterie i stanowić punkt wyjścia dla zakażeń okołowierzchołkowych ⁴.

Urazy i rany

Bezpośrednie urazy należą do częstych przyczyn ropni u królików. Rany kąsane powstające podczas walk między zwierzętami szczególnie często ulegają zakażeniu i tworzeniu ropni ¹. Również drobne skaleczenia od elementów klatki, draśnięcia czy ukłucia ciałami obcymi mogą prowadzić do rozwoju infekcji. Opisywane są również rzadkie ropnie poiniekcyjne, powstające w miejscu podania leku, zwłaszcza przy iniekcjach podskórnych i domięśniowych, jeśli doszło do miejscowego podrażnienia tkanek lub wprowadzenia bakterii.

Ciała obce, takie jak ostre fragmenty siana, nasiona traw czy drzazgi drewna, mogą wnikać w tkanki i stanowić ognisko zakażenia. W literaturze opisano przypadek ropnia policzka u królika spowodowanego igłą do szycia ⁸. Ciała obce utrzymują się w tkankach, podtrzymując przewlekły stan zapalny, zaburzając funkcję neutrofili i hamując procesy gojenia.

Powikłania pooperacyjne

Ropnie mogą również powstawać jako powikłanie zabiegów chirurgicznych, szczególnie kastracji czy ekstrakcji zębów ¹. Szwy pozostawione zbyt długo w ranie lub wadliwie wchłaniające się materiały szewne mogą stanowić ciało obce sprzyjające rozwojowi zakażenia. Nieprawidłowo przeprowadzone zabiegi stomatologiczne, takie jak przycinanie zębów cęgami zamiast profesjonalnymi narzędziami dentystycznymi, mogą prowadzić do pęknięć zębów, odsłonięcia miazgi i wtórnych zakażeń.

Drobnoustroje wywołujące ropnie

Ropnie u królików mają zwykle charakter polimikrobiologiczny, co oznacza, że wywołuje je jednocześnie wiele gatunków bakterii, zarówno tlenowych, jak i beztlenowych ⁹¹⁰. Najczęściej izolowanymi drobnoustrojami tlenowymi są bakterie z rodzaju Pasteurella multocida, Staphylococcus spp., Streptococcus spp., Pseudomonas aeruginosa oraz Escherichia coli ²¹⁰.

Pasteurella multocida zasługuje na szczególną uwagę, ponieważ jest to bakteria bardzo często zasiedlająca górne drogi oddechowe królików. Szacuje się, że od 30 do 90% pozornie zdrowych królików może być bezobjawowymi nosicielami tej bakterii ¹¹. Pasteurella posiada polisacharydowe otoczki, które pomagają jej unikać fagocytozy przez komórki odpornościowe ¹.

Bakterie beztlenowe, takie jak Fusobacterium spp., Peptostreptococcus spp. i Bacteroides spp., odgrywają istotną rolę w powstawaniu ropni, szczególnie tych związanych z chorobami zębów ⁹¹⁰. Ich udział jest prawdopodobnie niedoszacowany ze względu na trudności w hodowli beztlenowców w warunkach laboratoryjnych.

W ostatnich badaniach opisano również izolację rzadziej spotykanych drobnoustrojów, takich jak Stenotrophomonas maltophilia czy Burkholderia spp., które wykazują wysoką oporność na większość stosowanych antybiotyków ². Pojawianie się wielolekoopornych szczepów bakterii stanowi coraz większe wyzwanie w leczeniu ropni u królików.

Objawy kliniczne

Króliki z ropniami i przetokami mogą przez długi czas nie wykazywać wyraźnych objawów chorobowych. Nawet duże ropnie niszczące kość i otaczające tkanki często nie przebiegają z gorączką, a objawy bólowe mogą być słabo uchwytne, ponieważ króliki skutecznie maskują dyskomfort i ból ¹². Ta pozorna bezobjawowość wynika z tego, że ropnie u królików rozwijają się powoli i są dobrze odgraniczone od otoczenia przez grubą torebkę.

Najczęściej obserwowanymi objawami są obustronne lub jednostronne obrzęki w okolicy głowy, szczególnie wzdłuż żuchwy lub w okolicy oczodołu ⁴⁵. Opiekunowie mogą zauważyć asymetrię pyska, łzawienie oczu, wydzielinę z nosa lub wytrzeszcz gałki ocznej, gdy ropień zlokalizowany jest zaoczodołowo.

W przypadku ropni związanych z chorobami zębów typowe objawy obejmują zmniejszenie apetytu lub całkowitą anoreksję, utratę masy ciała, nadmierne ślinienie się, wilgotną sierść wokół pyska, trudności w żuciu i zgrzytanie zębami związane z bólem ⁴. Może również występować gorsze wchłanianie cekotrofów i pogorszenie jakości sierści.

Przetoki ropne objawiają się obecnością otworu w skórze, z którego okresowo wydobywa się gęsta, serowata wydzielina. Wokół ujścia przetoki skóra jest często zmieniona zapalnie, zaczerwieniona i pozbawiona sierści.

Diagnostyka

Badanie kliniczne

Rozpoznanie ropnia rozpoczyna się od dokładnego badania klinicznego. Palpacja pyska pozwala wykryć asymetrię, obrzęki i tkliwość ⁵. Należy ocenić wielkość zmiany, jej konsystencję (ropnie są zwykle twarde na obwodzie i miękkie w centrum), obecność przetok i strupów na powierzchni. Badanie jamy ustnej, najlepiej przeprowadzone w sedacji lub znieczuleniu ogólnym, umożliwia ocenę stanu zębów i dziąseł.

Biopsja aspiracyjna cienkoigłowa pozwala potwierdzić rozpoznanie ropnia i odróżnić go od nowotworów czy torbieli. W aspirowanym materiale stwierdza się gęstą, białą lub żółtawą ropę o serowatej konsystencji ¹².

Diagnostyka obrazowa

Zdjęcia rentgenowskie są podstawowym narzędziem diagnostycznym, choć ich interpretacja bywa utrudniona ze względu na nakładanie się struktur anatomicznych. Zaleca się wykonanie co najmniej czterech do pięciu projekcji, w tym bocznej, skośnych prawej i lewej oraz grzbietowo-brzusznej ⁵¹³. Na zdjęciach ropnie mogą być widoczne jako obszary przejaśnienia otoczone reakcją okostnową.

Tomografia komputerowa jest często uznawana za złoty standard w diagnostyce ropni głowy u królików, szczególnie tych związanych z chorobami zębów ⁶⁷. Badanie TK eliminuje problem nakładania się struktur, umożliwia trójwymiarową rekonstrukcję i dokładną ocenę zasięgu zmian kostnych. W retrospektywnym badaniu obejmującym 72 króliki z ropniami zębopochodnymi, u 74% stwierdzono współistniejące zapalenie kości żuchwy lub szczęki w badaniu TK ⁶.

Tomografia stożkowa (CBCT) stanowi obiecującą alternatywę dla klasycznego TK, oferując wysoką rozdzielczość przy niższych kosztach i mniejszej dawce promieniowania ⁴¹⁴. Jej głównym ograniczeniem jest słaby kontrast tkanek miękkich.

W praktyce klinicznej przy zmianach o charakterze stricte stomatologicznym CBCT może stanowić metodę pierwszego wyboru, natomiast klasyczna tomografia komputerowa pozostaje korzystniejsza w ocenie tkanek miękkich i rozległości procesów zapalnych.

Badania mikrobiologiczne

Posiew bakteriologiczny z antybiogramem ma kluczowe znaczenie dla doboru odpowiedniego leczenia. Próbki należy pobierać bezpośrednio z ropnia lub zajętych tkanek, a nie z powierzchni skóry, aby uniknąć kontaminacji florą saprofityczną ⁹. Zaleca się pobieranie zarówno treści ropnej, jak i fragmentu torebki ropnia, ponieważ żywe bakterie często bytują na obwodzie zmiany, a nie w jej martwiczym centrum ¹¹⁰.

Ze względu na polimikrobiologiczny charakter ropni króliczych, należy zlecać zarówno posiew tlenowy, jak i beztlenowy. Niestety wiele laboratoriów nie dysponuje odpowiednimi warunkami do hodowli beztlenowców, co prowadzi do niedoszacowania ich udziału w zakażeniu.

Leczenie

Dlaczego same antybiotyki nie wystarczą

Leczenie ropni u królików wyłącznie antybiotykami daje bardzo słabe rezultaty. W badaniu retrospektywnym obejmującym 72 króliki z ropniami zębopochodnymi, antybiotykoterapia ogólna jako jedyna metoda leczenia doprowadziła do wyleczenia zaledwie u 25% zwierząt ⁶. Przyczyny tej niskiej skuteczności są wielorakie.

Po pierwsze, gruba, włóknista torebka ropnia stanowi barierę dla antybiotyków podawanych ogólnie ¹³. Słabe ukrwienie ściany ropnia dodatkowo utrudnia penetrację leków. Po drugie, gęsta, kazeinowa treść ropna ogranicza dyfuzję i penetrację antybiotyków w głąb zmiany, co zmniejsza skuteczność leczenia ogólnoustrojowego. Po trzecie, biofilmy bakteryjne obecne w przewlekłych ropniach chronią drobnoustroje przed działaniem leków przeciwbakteryjnych ².

Należy również pamiętać o specyfice farmakologii u królików. Wiele antybiotyków bezpiecznych u innych gatunków może być śmiertelnie niebezpiecznych dla królików ze względu na zaburzenie mikroflory przewodu pokarmowego i ryzyko śmiertelnej enterotoksemii ³¹⁵.

Leczenie chirurgiczne

Chirurgia stanowi podstawę leczenia ropni u królików, ponieważ tylko usunięcie zakażonych tkanek daje szansę na trwałe wyleczenie ³¹⁴¹⁶. Idealna operacja powinna obejmować trzy cele: całkowite wycięcie torebki ropnia (wycięcie en bloc), ekstrakcję chorego zęba (jeśli ropień ma pochodzenie zębowe) oraz wyłyżeczkowanie zmienionej zapalnie kości ³¹⁴.

Gdy całkowite wycięcie ropnia nie jest możliwe ze względów anatomicznych, alternatywą jest marsupializacja, czyli utworzenie stałego ujścia ropnia na zewnątrz, które umożliwia regularne płukanie i aplikację leków miejscowych ³¹⁷. Rany pozostawia się do gojenia przez ziarninowanie.

W badaniu obejmującym 200 królików leczonych metodą radykalnego debridementu z ekstrakcją zębów i marsupializacją pod kontrolą TK, odsetek nawrotów wyniósł zaledwie 8%, przy medianie czasu wolnego od choroby wynoszącej 29 miesięcy ¹⁸. Wyniki te potwierdzają skuteczność agresywnego podejścia chirurgicznego.

Antybiotykoterapia ogólna

Mimo ograniczonej skuteczności antybiotyków jako jedynej metody leczenia, stanowią one istotne uzupełnienie leczenia chirurgicznego. Wybór antybiotyku powinien opierać się na wynikach posiewu i antybiogramu ⁹¹⁵.

Fluorochinolony, szczególnie enrofloksacyna, należą do najczęściej stosowanych antybiotyków pierwszego rzutu u królików ze względu na dobrą biodostępność po podaniu doustnym, aktywność wobec Pasteurella multocida i Pseudomonas oraz względne bezpieczeństwo dla flory jelitowej ³¹¹¹⁵. Enrofloksacyna jest często stosowana u królików; schematy dawkowania są zróżnicowane (najczęściej w zakresie 5-20 mg/kg co 12-24 godziny) i powinny być indywidualnie dostosowane do stanu pacjenta, drogi podania i wyniku antybiogramu.

Penicyliny, mimo że są skuteczne wobec wielu patogenów wywołujących ropnie, mogą być podawane królikom wyłącznie w iniekcjach, nigdy doustnie. Penicyliny mogą być u królików stosowane wyłącznie parenteralnie (nigdy doustnie); w praktyce klinicznej stosuje się różne schematy dawkowania (często w zakresie 40-60 tys. j.m./kg), a wybór preparatu, dawki i czasu terapii wymaga indywidualnej decyzji lekarza weterynarii ¹¹¹⁵.

Trimetoprim z sulfametoksazolem stanowi bezpieczną alternatywę o szerokim spektrum działania. Tetracykliny, w tym doksycyklina, również mogą być stosowane u królików.

Miejscowe metody leczenia

Kulki z cementu kostnego nasączonego antybiotykiem

Jedną z najbardziej obiecujących metod leczenia ropni opornych na konwencjonalną terapię jest zastosowanie kulek z polimetakrylanu metylu (PMMA) nasączonego antybiotykiem ³¹⁴. Kulki te implantuje się do jamy ropnia po chirurgicznym oczyszczeniu; zapewniają one wysokie, miejscowe stężenie antybiotyku zwykle przez około 2-4 tygodnie, przy minimalnym wchłanianiu ogólnoustrojowym.

Do produkcji kulek można używać wyłącznie antybiotyków stabilnych termicznie, ponieważ polimeryzacja cementu PMMA zachodzi z wydzieleniem ciepła. Najczęściej stosuje się gentamycynę, amikacynę i cefazolinę ³. Enrofloksacyna i penicyliny są niestabilne termicznie i nie nadają się do tego celu.

Metoda ta jest szczególnie użyteczna w przypadku zapalenia kości towarzyszącego ropniom, gdy systemowa antybiotykoterapia ma ograniczoną skuteczność ¹⁴. Kulki PMMA są biologicznie obojętne, jednak w części przypadków zaleca się ich usunięcie po zakończeniu uwalniania antybiotyku, zwłaszcza jeśli utrzymują się przetoki lub dochodzi do nawrotu zakażenia.

Miód Manuka

Miód Manuka (pochodzący z krzewu nowozelandzkiego Leptospermum scoparium) zyskuje coraz większą popularność jako środek wspomagający gojenie ran i ropni u różnych gatunków zwierząt, w tym u królików ³²⁰. Jego działanie przeciwbakteryjne wynika z wysokiej zawartości cukrów (efekt osmotyczny), niskiego pH oraz obecności unikatowego związku metyloglioksalu ²¹.

Miód może być aplikowany bezpośrednio do jamy ropnia po jej chirurgicznym oczyszczeniu i płukaniu. Zaleca się stosowanie go raz lub dwa razy dziennie, w zależności od ilości wysięku ²⁰. Ważną zaletą miodu Manuka jest możliwość jego miejscowego stosowania przy dobrej tolerancji tkanek; należy jednak używać wyłącznie miodu klasy medycznej, przeznaczonego do leczenia ran, a nie zwykłego miodu spożywczego ³.

Oprócz działania przeciwbakteryjnego, miód promuje tworzenie się tkanki ziarninowej, przyspiesza gojenie ran i wykazuje właściwości przeciwzapalne ³²¹. W przypadku ropni z zajęciem kości pojawiają się również doniesienia sugerujące potencjalny wpływ miodu na procesy regeneracji tkanki kostnej (osteogenezę) ³.

Płukanie ran

Regularne płukanie jamy ropnia stanowi kluczowy element opieki pooperacyjnej ¹¹⁷. Płukanie usuwa martwe tkanki, resztki ropy i bakterie, zapobiegając przedwczesnemu zamknięciu się rany. U królików ze zdrową tkanką rany mogą zamykać się bardzo szybko, nawet w ciągu dwóch godzin, dlatego często konieczne jest delikatne otwieranie rany przed każdym płukaniem ¹.

Do płukania stosuje się roztwór soli fizjologicznej, rozcieńczony roztwór chlorheksydyny lub jodyny (1% jodopowidon) ¹⁷. Płukanie wykonuje się strzykawką z tępą igłą, tak aby płyn dotarł do wszystkich zakamarków jamy ropnia i kanałów przetok.

Rokowanie

Rokowanie w przypadku ropni i przetok ropnych u królików jest bardzo zróżnicowane i zależy od wielu czynników, w tym lokalizacji ropnia, stopnia zajęcia kości, przyczyny podstawowej oraz możliwości przeprowadzenia odpowiedniego leczenia ²¹⁶.

Ropnie zlokalizowane w przedniej części żuchwy, na bocznej powierzchni policzka lub w okolicy przyśrodkowego kącika oka mają generalnie lepsze rokowanie, ponieważ są dostępne chirurgicznie i zwykle nie obejmują krytycznych struktur anatomicznych ¹². Gorzej rokują ropnie w tylnej części żuchwy, obejmujące zatoki przynosowe lub jamę nosową.

Obecność zapalenia kości (osteomyelitis) tradycyjnie wiązano z ostrożnym lub złym rokowaniem, jednak nowsze badania wskazują, że przy odpowiednim leczeniu chirurgicznym i farmakologicznym możliwe jest uzyskanie dobrych wyników nawet w zaawansowanych przypadkach ²¹⁸. Kluczowe znaczenie ma precyzyjna diagnostyka obrazowa (najlepiej TK), która pozwala ocenić pełny zasięg zmian i zaplanować skuteczne leczenie.

Nawroty stanowią najczęstsze powikłanie odległe leczenia ropni u królików ². Ryzyko nawrotu jest szczególnie wysokie, gdy nie usunięto przyczyny podstawowej (np. chorego zęba) lub gdy pozostawiono fragmenty zakażonych tkanek.

Profilaktyka

Zapobieganie ropniom u królików opiera się przede wszystkim na właściwym żywieniu i regularnych kontrolach weterynaryjnych. Podstawę diety królika powinno stanowić siano traw (np. tymotka, rajgras), które wymusza długotrwałe żucie i zapewnia prawidłowe ścieranie zębów ⁴⁵. Pelety powinny być podawane w ograniczonej ilości, a mieszanki zbożowe typu muesli należy całkowicie wyeliminować z diety ze względu na zjawisko selektywnego jedzenia.

Regularne badania stomatologiczne, najlepiej co 6-12 miesięcy, pozwalają na wczesne wykrycie problemów z zębami, zanim doprowadzą one do rozwoju ropni ³⁴. U ras szczególnie predysponowanych do chorób zębów, takich jak króliki miniaturowe i baranki, badania powinny być przeprowadzane częściej.

Środowisko życia królika powinno być bezpieczne, bez ostrych krawędzi czy wystających elementów, które mogłyby powodować urazy. Czysta, sucha ściółka zmniejsza ryzyko infekcji skóry. Unikanie trzymania razem królików, które się nie znają lub między którymi dochodzi do walk, zapobiega ranom kąsanym stanowiącym częstą przyczynę ropni.

Podsumowanie

Ropnie i przetoki ropne u królików stanowią poważne wyzwanie terapeutyczne ze względu na specyfikę fizjologii tych zwierząt. Gęsta, kazeinowa konsystencja ropy, gruba torebka włóknista i częste zajęcie struktur kostnych sprawiają, że tradycyjne metody leczenia stosowane u innych gatunków są nieskuteczne.

Współczesne podejście do leczenia ropni u królików wymaga wielokierunkowej strategii obejmującej precyzyjną diagnostykę obrazową (najlepiej TK), agresywne leczenie chirurgiczne z usunięciem przyczyny podstawowej, antybiotykoterapię opartą na wynikach posiewu oraz miejscowe metody leczenia wspomagające gojenie. Wprowadzenie kulek PMMA nasączonych antybiotykiem oraz miodu Manuka do praktyki weterynaryjnej poszerzyło dostępne opcje terapeutyczne, szczególnie w przypadkach opornych na konwencjonalne leczenie.

Mimo postępów w diagnostyce i leczeniu, rokowanie pozostaje ostrożne, a nawroty są częste. Dlatego tak istotna jest profilaktyka oparta na właściwym żywieniu bogatym w siano oraz regularnych kontrolach stomatologicznych, które pozwalają na wczesne wykrycie i leczenie chorób zębów, zanim doprowadzą do rozwoju powikłań ropnych.

Bibliografia

1. Harcourt-Brown F. Abscesses. In: Textbook of Rabbit Medicine. Oxford: Butterworth-Heinemann; 2002.
2. Crăciun S, Nadăş GC. Odontogenic Abscesses in Pet Rabbits: A Comprehensive Review of Pathogenesis, Diagnosis, and Treatment Advances. Animals. 2025;15(13):1994. doi:10.3390/ani15131994
3. Capello V. Surgical Treatment of Facial Abscesses and Facial Surgery in Pet Rabbits. Vet Clin North Am Exot Anim Pract. 2016;19(3):799-823. doi:10.1016/j.cvex.2016.04.010
4. Böhmer E. Dentistry in Rabbits and Rodents. Wiley-Blackwell; 2015.
5. Reiter AM. Pathophysiology of dental disease in the rabbit, guinea pig, and chinchilla. J Exot Pet Med. 2008;17(2):70-77. doi:10.1053/j.jepm.2008.03.003
6. Levy I, Mans C. Diagnosis and outcome of odontogenic abscesses in client-owned rabbits (Oryctolagus cuniculus): 72 cases (2011-2022). J Am Vet Med Assoc. 2024;262(5):639-647. doi:10.2460/javma.23.12.0718
7. Klęczek-Kościółek M, et al. Computed Tomographic Findings of Dental Disease and Secondary Diseases of the Head Area in Client-Owned Domestic Rabbits (Oryctolagus cuniculus): 90 Cases. Animals (Basel). 2024;14(8):1160. doi:10.3390/ani14081160
8. Pagliarani S, Del Duca V, Selleri P, Di Girolamo N. Facial abscess in a rabbit secondary to sewing-pin ingestion and cheek perforation. J Small Anim Pract. 2014;55(11):597. doi:10.1111/jsap.12287
9. Tyrrell KL, Citron DM, Jenkins JR, Goldstein EJ. Periodontal bacteria in rabbit mandibular and maxillary abscesses. J Clin Microbiol. 2002;40(3):1044-1047. doi:10.1128/JCM.40.3.1044-1047.2002
10. Gardhouse S, Sanchez-Migallon Guzman D, Paul-Murphy J, Byrne BA, Hawkins MG. Bacterial isolates and antimicrobial susceptibilities from odontogenic abscesses in rabbits: 48 cases. Vet Rec. 2017;181(20):538. doi:10.1136/vr.103996
11. Merck Veterinary Manual. Bacterial and Mycotic Diseases of Rabbits. https://www.merckvetmanual.com/exotic-and-laboratory-animals/rabbits/bacterial-and-mycotic-diseases-of-rabbits
12. Capello V. Diagnosis and treatment of dental disease in pet rodents. J Exot Pet Med. 2008;17(2):138-147.
13. Crossley DA. Oral biology and disorders of lagomorphs. Vet Clin North Am Exot Anim Pract. 2003;6(3):629-659. doi:10.1016/S1094-9194(03)00034-X
14. Girard N. Surgical treatment of facial abscesses and jaw osteomyelitis of dental origin using extraoral tooth extraction in the domestic rabbit: a case series. J Vet Dent. 2024;41(2):93-105. doi:10.1177/08987564231168985
15. Oglesbee BL. Respiratory Disease and Pasteurellosis. In: Quesenberry KE, Carpenter JW, eds. Ferrets, Rabbits, and Rodents: Clinical Medicine and Surgery. 3rd ed. Elsevier; 2012.
16. dvm360. Managing dental abscesses in rabbits (Proceedings). https://www.dvm360.com/view/managing-dental-abscesses-rabbits-proceedings
17. Taylor WM, Beaufrere H, Mans C, Smith DA. Long-term outcome of treatment of dental abscesses with a wound packing technique in pet rabbits: 13 cases (1998-2007). J Am Vet Med Assoc. 2010;237(12):1444-1449. doi:10.2460/javma.237.12.1444
18. Jekl V, Jeklová E, Hauptman K. Radical debridement guided by advanced imaging and frequent monitoring is an effective approach for the treatment of odontogenic abscesses and jaw osteomyelitis in rabbits: a review of 200 cases (2018-2023). J Am Vet Med Assoc. 2023;261(S2):52-61. doi:10.2460/javma.23.06.0332
19. Remeeus PG, Verbeek M. The use of calcium hydroxide in the treatment of abscesses in the cheek of the rabbit resulting from a dental periapical disorder. J Vet Dent. 1995;12(1):19-22. doi:10.1177/089875649501200103
20. Rabbit Welfare Association & Fund. Abscesses - Further Reading. Dostęp: luty 2024.
21. Carter DA, Blair SE, Cokcetin NN, et al. Therapeutic Manuka honey: no longer so alternative. Front Microbiol. 2016;7:569. doi:10.3389/fmicb.2016.00569