Agresja między świnkami morskimi

Problem agresji między świnkami morskimi ma wymiar zarówno naukowy, jak i praktyczny. Dla opiekunów oznacza stres związany z koniecznością separacji zwierząt, dodatkowe koszty utrzymania osobnych klatek oraz ryzyko urazów wymagających interwencji weterynaryjnej. Dla samych zwierząt konflikty społeczne wiążą się z chronicznym stresem, obniżoną jakością życia, a w skrajnych przypadkach ze śmiercią. Zrozumienie mechanizmów leżących u podstaw agresji jest zatem kluczowe dla zapewnienia dobrostanu tej popularnej grupy zwierząt towarzyszących.

Etologia dzikiej świnki morskiej

Struktura społeczna i terytorializm

Aby zrozumieć zachowania agresywne u świnek domowych, należy najpierw przyjrzeć się ekologii behawioralnej ich dzikich przodków. Udomowiona świnka morska wywodzi się najprawdopodobniej od Cavia tschudii (Kawia górska), choć przez długi czas za jej przodka uznawano Cavia aperea (Kawia brazylijska). Obydwa gatunki dostarczają cennych informacji o naturalnej strukturze społecznej kawii.

Badania terenowe Ashera, de Oliveiry i Sachsera opublikowane w 2004 roku w Journal of Mammalogy, prowadzone na populacji Cavia aperea w południowo-wschodniej Brazylii, wykazały, że dzikie kawie żyją w małych grupach rodzinnych składających się zazwyczaj z jednego samca, jednej do dwóch samic oraz ich potomstwa. Grupy te zajmują stabilne areały osobnicze, przy czym areały samców są większe niż areały samic.

Terytoria poszczególnych grup nieznacznie na siebie nachodzą, a hierarchia społeczna jest wyraźnie zarysowana.

Co istotne, poziom agresji w naturalnych populacjach pozostaje stosunkowo niski w porównaniu z innymi gryzoniami. Samce znakują teren przy pomocy gruczołów zapachowych zlokalizowanych w okolicy odbytu, ale rzadko bronią ściśle określonych granic terytorialnych. Zamiast tego znakują same partnerki i bronią do nich dostępu. Ta strategia, określana jako „obrona partnera” (mate defense) w przeciwieństwie do „obrony zasobów” (resource defense), ma fundamentalne znaczenie dla zrozumienia dynamiki agresji u świnek domowych.

Znaczenie przestrzeni w regulacji konfliktów

W warunkach naturalnych konflikty między osobnikami rozwiązywane są przede wszystkim poprzez unikanie i utrzymywanie dystansu. Zwierzę o niższej randze w hierarchii może po prostu odsunąć się od dominanta na bezpieczną odległość, przemieszczając się do innej części rozległego terytorium. Ten mechanizm unikowy jest kluczowy dla utrzymania stabilności społecznej grupy bez konieczności eskalacji agresji do poziomu walki fizycznej.

Badania nad wykorzystaniem przestrzeni przez dzikie kawie wykazały, że zwierzęta te preferują siedliska z gęstą roślinnością naziemną zapewniającą schronienie oraz systemy ścieżek umożliwiające szybkie przemieszczanie się między obszarami żerowania a kryjówkami. Aktywność na otwartych przestrzeniach ograniczona jest do krótkich epizodów żerowania, przerywanych przyjmowaniem pozycji czujności lub szybkimi ucieczkami do gęstej roślinności. Ten wzorzec behawioralny wskazuje na głęboko zakorzenioną potrzebę posiadania zarówno przestrzeni do eksploracji, jak i miejsc schronienia.

Neuroendokrynologia agresji

Rola testosteronu

Badania prowadzone przez grupę profesora Norberta Sachsera na Uniwersytecie w Münster przez kilka dekad systematycznie dokumentowały związki między hormonami, doświadczeniem społecznym a zachowaniami agresywnymi u świnek morskich. Wyniki tych badań pozwalają zrozumieć złożoność mechanizmów leżących u podstaw agresji międzyosobniczej.

W eksperymentach opublikowanych w 1991 roku Sachser i Lick umieszczali pary nieznanych sobie samców (w wieku 7-8 miesięcy) w wybiegach o powierzchni 2 metrów kwadratowych na okres od 6 do 50 dni, rejestrując zachowania przez łącznie 882 godziny obserwacji oraz mierząc poziomy hormonów we krwi.Kluczowym odkryciem było to, że poziom agresji zależał nie tyle od samego poziomu testosteronu, ile od wcześniejszych doświadczeń społecznych zwierząt.

Samce wychowane w parze z pojedynczą samicą (FRM, female-reared males) wykazywały wysoką agresję przy konfrontacji z innym samcem w obecności samicy. Natomiast samce wychowane w dużych, mieszanych koloniach (CRM, colony-reared males) konfrontowane w identycznych warunkach zachowywały się nieagresywnie i nie wykazywały zmian hormonalnych charakterystycznych dla stresu. Te różnice kształtowały się w okresie dojrzewania, wskazując na istnienie krytycznego okna rozwojowego dla nabywania kompetencji społecznych.

Oś stresowa i kortyzol

Konfrontacje między samcami powodują dramatyczne zmiany w aktywności osi podwzgórze-przysadka-nadnercza (HPA). W badaniach Sachsera (1989) nad stresem społecznym u świnek morskich, gdy dwa nieznane sobie samce (wychowane w parze z samicą) umieszczano razem w obecności nieznanej samicy u obu obserwowano znaczący wzrost poziomu glikokortykoidów już po 4 godzinach. Co istotne, na tym etapie przyszli zwycięzcy i przyszli przegrani nie różnili się jeszcze żadnymi parametrami fizjologicznymi.

Po 48 godzinach sytuacja ulegała drastycznej zmianie. U przyszłych zwycięzców obserwowano niską utratę masy ciała, niski poziom kortyzolu, wysoki poziom testosteronu i podwyższony poziom katecholamin. Przyszli przegrani wykazywali odwrotny profil hormonalny. W eksperymentach, w których zwierząt nie rozdzielano, jeden lub oba samce zapadały w stan apatii i umierały w ciągu 5-8 dni - nie z powodu ran, lecz wskutek chronicznego stresu.

Mechanizm ten, określany w literaturze jako „porażka społeczna” (social defeat), wiąże się z głębokimi zaburzeniami funkcji układu odpornościowego, sercowo-naczyniowego i metabolicznego. Wyniki te pokazują, że chroniczny stres społeczny może być dla świnek morskich dosłownie śmiertelny.

Warto podkreślić, że opisane badania prowadzono w warunkach laboratoryjnych, w których zwierzęta celowo nie były rozdzielane mimo eskalacji konfliktu - celem było zbadanie skrajnych skutków chronicznego stresu.

W praktyce odpowiedzialnego łączenia świnek sytuacja wygląda zupełnie inaczej: opiekun zapewnia odpowiednią przestrzeń, obserwuje zachowania zwierząt i w razie potrzeby rozdziela je, zanim dojdzie do poważnego konfliktu. Przy takim podejściu łączenie świnek jest bezpieczne i nie prowadzi do opisanych powyżej dramatycznych konsekwencji.

Okres dojrzewania jako okno krytyczne

Szczególne znaczenie dla rozwoju zachowań agresywnych ma okres dojrzewania płciowego, przypadający u świnek morskich na wiek około 2-3 miesięcy. Behawioralne konsekwencje dojrzewania rozciągają się jednak znacznie dłużej, obejmując okres od około 4 do 14 miesięcy, określany w literaturze jako adolescencja (adolescence). Jednak behawioralne konsekwencje dojrzewania rozciągają się znacznie dłużej, obejmując okres od około 4 do 14 miesięcy.

W tym czasie młode samce przechodzą przez kilka krytycznych faz. Szczyt poziomu testosteronu przypada na wiek około 4-6 miesięcy i jest to okres najwyższego ryzyka konfliktów i rozpadów więzi między samcami. Następnie, w wieku 8-10 miesięcy, występuje faza „testowania granic”, gdy młode zwierzęta systematycznie sprawdzają reakcje swoich towarzyszy na coraz śmielsze zachowania dominacyjne. Ostatnia fala potencjalnych problemów może wystąpić po 12. miesiącu życia, choć konflikty w tym okresie wynikają częściej z długotrwałej niekompatybilności charakterów niż z nagłych skoków hormonalnych.

Badania Lürzela i współpracowników z 2010 i 2011 roku wykazały, że doświadczenia społeczne w okresie dojrzewania mają trwały wpływ na reaktywność osi stresowej w dorosłości. Samce, które w tym okresie miały możliwość regularnych interakcji z różnymi partnerami w dużych koloniach, rozwijały wyższy poziom testosteronu, ale jednocześnie niższą reaktywność kortyzolową na stres. Ten profil hormonalny predysponuje do „strategii kolejkowej” (queuing strategy), polegającej na cierpliwej integracji w istniejącą hierarchię społeczną bez eskalacji agresji - samiec czeka na swoją kolej, zamiast walczyć o natychmiastową dominację.

Natomiast samce wychowane w izolacji lub w parze z pojedynczą samicą rozwijały niższy poziom testosteronu bazowego, ale wyższą reaktywność kortyzolową. Ten profil predysponuje do „strategii obrony zasobów” (resource defense strategy), charakteryzującej się intensywną agresją w obronie partnerki. Co istotne, krótkotrwały wzrost kortyzolu może bezpośrednio stymulować zachowania agresywne, tworząc błędne koło: stres prowadzi do agresji, agresja do dalszego stresu.

Manifestacje agresji

Hierarchia zachowań dominacyjnych

Zachowania związane z ustalaniem hierarchii u świnek morskich układają się w charakterystyczną sekwencję o rosnącej intensywności. Zrozumienie tej hierarchii pozwala opiekunom odróżnić normalne ustalanie pozycji społecznej od prawdziwej agresji wymagającej interwencji.

Na najniższym poziomie znajdują się zachowania łagodnej dominacji: podnoszenie głowy i nosa (zwierzę, które utrzyma głowę wyżej, „wygrywa” konfrontację), łagodne trącanie głową oraz delikatne szczypanie. Zachowania te są całkowicie normalne i występują nawet w stabilnych, zżytych parach.

Średni poziom obejmuje szczękanie zębami (teeth chattering), będące odpowiednikiem warczenia u psów, gonienie, intensywniejsze szczypanie wywołujące pisk u odbiorcy, rumblestrutting (charakterystyczny taniec z kołysaniem bioder i niskim pomrukiwaniem) oraz mounting (wskakiwanie na partnera). Zachowania te są intensywne i mogą wyglądać niepokojąco, ale nadal mieszczą się w granicach normy podczas ustalania hierarchii.

Na najwyższym poziomie znajdują się zachowania wyraźnie agresywne: obnażanie zębów (przypominające ziewanie), atakowanie i rzucanie się na partnera oraz rzeczywiste walki z ugryzieniami. Te zachowania wymagają czujności opiekuna i w przypadku potrzeby natychmiastowej interwencji i rozdzielenia.

Popis dominacji jako komunikacja

Charakterystyczne zachowanie polegające na kołysaniu biodrami z jednoczesnym niskim pomrukiwaniem (ang. rumblestrutting) zasługuje na szczególną uwagę, ponieważ jest powszechnie błędnie interpretowane jako oznaka agresji. W rzeczywistości jest to podstawowy sposób komunikacji między świnkami morskimi, służący pokojowemu rozstrzyganiu kwestii dominacji. Samce używają tego zachowania zarówno do „mierzenia się” z rywalami, jak i do zalotów wobec samic. Samice robią to samo podczas rui oraz przy ustalaniu hierarchii.

Opiekun obserwujący intensywny popis dominacji powinien zachować spokój i pozwolić zwierzętom na naturalne rozstrzygnięcie hierarchii, interweniując dopiero w przypadku eskalacji do rzeczywistej walki (kłębowisko futra, krwawienie, głębokie ugryzienia).

Mounting i jego znaczenie

Mounting (dosiadanie), czyli wskakiwanie na partnera, jest kolejnym zachowaniem często błędnie interpretowanym jako seksualnie motywowana agresja. W rzeczywistości służy ono przede wszystkim demonstracji dominacji i występuje powszechnie między osobnikami tej samej płci. Samice w rui mogą intensywnie mountować inne samice, co jest całkowicie normalne i nie wymaga interwencji.

Mounting staje się problematyczny dopiero wtedy, gdy jest nieustanny i nie pozwala zwierzęciu podporządkowanemu na odpoczynek, jedzenie lub picie. W takim przypadku mamy do czynienia z przejściem od normalnego zachowania dominacyjnego do nękania (bullying).

Czynniki wyzwalające agresję

Niewystarczająca przestrzeń

Niedostateczna przestrzeń życiowa jest prawdopodobnie najważniejszym, a jednocześnie najczęściej ignorowanym czynnikiem przyczyniającym się do problemów z agresją między świnkami morskimi. Problem ten ma wymiar zarówno ilościowy (zbyt mała powierzchnia), jak i jakościowy (niewłaściwy kształt i organizacja przestrzeni).

Typowa klatka dostępna w polskich sklepach zoologicznych ma wymiary 80×50 cm (0,4 m²) lub 100×50 cm (0,5 m²). Klatka 120×50 cm (0,6 m²), prezentowana jako „duża”, nadal nie spełnia nawet minimalnych standardów RSPCA (0,7 m² dla pary, wyłącznie przy codziennych wybiegach). Niemieckie wytyczne weterynaryjne TVT rekomendują dla pary 2 metry kwadratowe, czyli ponad trzykrotnie więcej niż oferuje typowa „duża” klatka sklepowa.

W przestrzeni 0,6 m² świnka morska ma do dyspozycji maksymalnie około 1 metra wolnej trasy biegu (po odjęciu domków, misek i innych elementów wyposażenia). Tymczasem badania behawioralne wskazują, że minimalna wolna trasa biegu powinna wynosić 1,5-2 metrów. W tak ograniczonej przestrzeni zwierzęta nie są w stanie realizować naturalnych wzorców lokomocji, takich jak „popcorning” (radosne podskoki) czy „zoomies” (spontaniczne sprinty).

Co jednak najważniejsze z perspektywy agresji, zbyt mała przestrzeń uniemożliwia skuteczne działanie naturalnego mechanizmu rozwiązywania konfliktów przez unikanie. Gdy osobnik podporządkowany nie ma dokąd uciec przed dominantem, chroniczny stres prowadzi do jednego z dwóch scenariuszy: eskalacji do otwartej walki lub rozwoju syndromu wyuczonej bezradności u ofiary, manifestującego się wycofaniem, depresją i utratą masy ciała.

Obecność samic

Obecność samicy (lub jej zapachu) jest silnym wyzwalaczem agresji między samcami. W badaniach Sachsera z 1991 roku pary samców konfrontowane bez obecności samicy wykazywały niski poziom agresji, brak wyraźnych zmian hormonalnych i brak oznak urazów fizycznych. Te same samce konfrontowane w obecności samicy wykazywały dramatycznie podwyższoną agresję, ekstremalne wzrosty kortyzolu i znaczące spadki masy ciała.

Mechanizm ten wynika z naturalnej strategii rozrodczej świnek morskich. W warunkach naturalnych samiec broni dostępu do partnerki (mate defense), a nie terytorium jako takiego. Obecność samicy aktywuje ten instynkt, prowadząc do intensywnej rywalizacji. Dlatego też utrzymywanie pary samców w tym samym pomieszczeniu co samice (nawet w osobnych klatkach) może destabilizować ich więź i prowadzić do konfliktów.

Hormony i cykl rujowy samic

Samice świnek morskich są poliestryczne, z cyklem rujowym trwającym około 16 dni. W okresie rui ich zachowanie ulega znaczącej zmianie: stają się bardziej aktywne, intensywniej wykonują pokazy dominacji z pomrukiwaniem i mogą wykazywać zwiększoną agresję wobec innych samic.

Badania Glenk i współpracowników z 2018 roku wykazały, że konfrontacje między samicami wywołują różne reakcje hormonalne w zależności od fazy cyklu. Poza okresem rui obserwowano znaczący wzrost kortyzolu po konfrontacji i więcej zachowań sociopozytywnych (siedzenie obok siebie). W okresie rui konfrontacje wywoływały więcej zachowań unikowych, ale paradoksalnie nie powodowały wzrostu kortyzolu.

Zaburzenia hormonalne, szczególnie torbiele jajnikowe, mogą prowadzić do chronicznej agresji u samic. Objawami sugerującymi torbiele są: łysienie po bokach brzucha, nadmierna dominacja wobec towarzyszy, powiększenie brzucha oraz krosty na sutkach. W takich przypadkach konieczna jest konsultacja weterynaryjna.

Okres dojrzewania

Okres dojrzewania (4-14 miesięcy) jest czasem najwyższego ryzyka konfliktów między samcami. Szczyt problemów przypada na wiek 4-6 miesięcy, gdy poziom testosteronu osiąga maksimum. Jest to także wiek, w którym do schronisk trafia najwięcej „rozbitych” par samców.

Charakterystyczne dla tego okresu są: intensywne pokazy dominacji (rumblestrutting), nieustanne gonienie i dosiadanie, szczękanie zębami, znakowanie moczem oraz ogólna nadpobudliwość. Te zachowania są w większości normalne i przemijają wraz z wiekiem, jednak w nieodpowiednich warunkach (zbyt mała przestrzeń, obecność samic, niekompatybilne charaktery) mogą prowadzić do trwałego rozpadu więzi.

Druga fala potencjalnych problemów przypada na wiek 8-10 miesięcy („testowanie granic”). Młode zwierzęta, które osiągnęły już niemal dorosłą wagę i rozmiar, zaczynają systematycznie sprawdzać, jak daleko mogą się posunąć. W tym okresie cierpliwość starszych towarzyszy jest wystawiana na próbę.

Niekompatybilność charakterów

Nie wszystkie świnki morskie są kompatybilne ze sobą, niezależnie od płci, wieku czy warunków utrzymania. Dwa silnie dominujące osobniki będą rywalizować o pozycję alfa niezależnie od tego, ile przestrzeni im zapewnimy. Podobnie dwa bardzo submisywne osobniki mogą mieć trudności z ustaleniem jakiejkolwiek hierarchii, prowadząc do chronicznej niestabilności.

Optymalna para składa się z jednego osobnika wyraźnie dominującego i jednego wyraźnie submisywnego. Różnica wieku często pomaga w naturalnym ustaleniu tej hierarchii, przy czym starsze i większe zwierzę zazwyczaj przejmuje rolę dominanta. Jednak nie jest to regułą, a młodszy osobnik o silnym charakterze może próbować przejąć kontrolę, szczególnie gdy wejdzie w okres dojrzewania.

Zmiany w środowisku

Świnki morskie są zwierzętami neofobicznymi (bojącymi się nowości) i źle reagują na nagłe zmiany w otoczeniu. Przeprowadzka do nowego domu, zmiana lokalizacji klatki, wprowadzenie nowych elementów wyposażenia, a nawet intensywne sprzątanie z całkowitą wymianą podłoża mogą destabilizować relacje między zwierzętami.

Paradoksalnie, powiększenie klatki bez odpowiedniego przygotowania może wywołać konflikt. Dodanie nowej przestrzeni jest równoznaczne z wprowadzeniem „nowego terytorium”, które musi zostać na nowo podzielone między mieszkańców. Zaleca się stopniowe powiększanie przestrzeni oraz równoczesne czyszczenie całej klatki, aby żadne zwierzę nie miało „pierwszeństwa” do nowego obszaru.

Choroba lub ból

Świnka morska odczuwająca ból lub dyskomfort może reagować agresywnie na dotyk lub bliskość innych zwierząt. Nagła zmiana zachowania dotychczas spokojnego zwierzęcia powinna zawsze skłonić do konsultacji weterynaryjnej.

Szczególnie problematyczne są schorzenia przewlekłe powodujące ciągły dyskomfort, takie jak problemy z zębami (przerosty, ostre krawędzie ranią język i policzki), torbiele jajnikowe u samic, problemy ze stawami czy przewlekłe infekcje.

Kwestia kastracji

Mit kastracji jako rozwiązania

Wśród właścicieli świnek morskich funkcjonuje przekonanie, zaczerpnięte z doświadczeń z psami i kotami, że kastracja samca rozwiąże problemy z agresją. W przypadku świnek morskich jest to w dużej mierze mit.

W przeciwieństwie do psów i kotów, u których kastracja skutecznie redukuje agresję związaną z testosteronem, u świnek morskich efekt jest znacznie mniej wyraźny. Badanie Kaiser i współpracowników z 2023 roku opublikowane we Frontiers in Veterinary Science porównywało wpływ kastracji i sterylizacji na poziom kortyzolu u samców. Co zaskakujące, kastrowane samce wykazywały wyższy poziom kortyzolu w reakcji na stres niż samce niekastrowane czy poddane operacji pozorowanej.

Przyczyny tej różnicy są złożone. Po pierwsze, zachowania agresywne i dominacyjne u świnek morskich są w dużej mierze zachowaniami wyuczonymi, które utrzymują się nawet po usunięciu źródła testosteronu. Po drugie, nadnercza produkują pewne ilości androgenów niezależnie od jąder. Po trzecie, jeśli samiec był już płciowo dojrzały w momencie kastracji, jego wzorce behawioralne są już utrwalone.

Kiedy kastracja ma sens

Kastracja samca świnki morskiej ma sens przede wszystkim wtedy, gdy celem jest umożliwienie mu życia z samicą lub grupą samic. W takim układzie kastrowany samiec (husboar) zazwyczaj funkcjonuje bardzo dobrze, unikając konfliktów charakterystycznych dla par samców.

Niektóre fundacje rutynowo kastrują samce trudne do połączenia z innymi samcami, aby umożliwić im życie z samicami. Jest to pragmatyczne rozwiązanie, które faktycznie zwiększa szanse na znalezienie domu dla problematycznych osobników.

Kastracja może także nieznacznie zmniejszyć ryzyko zatrzymywania kału w fałdach skórnych wokół odbytu u starszych samców oraz redukcje wydzieliny z gruczołów zapachowych. Jednak te korzyści są marginalne i same w sobie nie uzasadniają ryzyka związanego z operacją.

Ryzyko operacji

Kastracja świnek morskich jest procedurą obarczoną wyższym ryzykiem niż analogiczna operacja u psów czy kotów. Świnki morskie źle tolerują znieczulenie ogólne, mają tendencję do spadku temperatury ciała podczas operacji oraz są podatne na komplikacje pooperacyjne, w tym zastój przewodu pokarmowego (GI stasis) wynikający ze stresu i zmniejszonego apetytu.

Anatomia samca świnki morskiej komplikuje operację dodatkowo: jądra mogą być wciągane do jamy brzusznej przez otwarte pierścienie pachwinowe, co wymaga specjalnej techniki operacyjnej. Nieprawidłowo przeprowadzona kastracja może skutkować wypadnięciem zawartości jamy brzusznej i śmiercią.

Z tych powodów kastrację należy wykonywać wyłącznie u doświadczonego weterynarza specjalizującego się w egzotykach, który ma na koncie wiele udanych zabiegów tego typu.

Profilaktyka

Odpowiednia przestrzeń

Zapewnienie odpowiedniej przestrzeni jest najważniejszym czynnikiem profilaktycznym w zapobieganiu agresji między świnkami morskimi. Dla pary samców rekomendowana powierzchnia to minimum 1,0 m² (przy czym RSPCA podaje 0,7 m² jako absolutne minimum wyłącznie przy codziennych wybiegach, a TVT rekomenduje 2 m² dla grupy 2-4 świnek), optymalnie 1,5-2,0 m². Ze względu na wyższe ryzyko konfliktów między samcami, warto przyjąć górną granicę tych rekomendacji. Dla pary samic wymagania są nieco niższe, ale nadal znacznie wyższe niż oferują standardowe klatki sklepowe.

Kluczowe znaczenie ma nie tylko powierzchnia, ale także kształt klatki. Świnki morskie poruszają się głównie wzdłuż jednej osi, wykonując krótkie sprinty. Klatka prostokątna o proporcjach 2:1 lub 3:1 jest znacznie lepsza niż kwadratowa o tej samej powierzchni. Minimalna wolna trasa biegu powinna wynosić 1,5-2 metrów.

Systemy modułowe C&C (Cubes & Coroplast) pozwalają na budowanie klatek o dowolnych wymiarach i kształtach, dopasowanych do dostępnej przestrzeni i liczby zwierząt. Są one znacznie tańsze w przeliczeniu na metr kwadratowy niż gotowe klatki sklepowe i umożliwiają łatwe powiększanie przestrzeni w miarę potrzeb.

Organizacja przestrzeni wewnętrznej

Sama powierzchnia nie wystarczy, jeśli przestrzeń jest źle zorganizowana. Kluczowe zasady organizacji przestrzeni dla par lub grup świnek morskich obejmują:

Każde zwierzę powinno mieć własną kryjówkę z dwoma wyjściami. Kryjówki z jednym wyjściem umożliwiają blokowanie przez dominanta i są częstym punktem zapalnym konfliktów. Tunel jest lepszy niż domek, ponieważ z definicji ma dwa wyjścia.

Punkty dostępu do zasobów (siano, woda, warzywa) powinny być zwielokrotnione i rozproszone po całej klatce. Dla pary wystarczą dwa punkty, dla grupy trzech lub więcej zwierząt proporcjonalnie więcej. Uniemożliwia to dominantowi monopolizację dostępu do pożywienia.

Strefa odpoczynku powinna być oddalona od strefy żywienia, odzwierciedlając naturalne zachowania dzikich kawii. Wolna przestrzeń do biegu powinna stanowić nieprzerwaną trasę wzdłuż całej długości klatki.

Właściwe dobieranie par

Sukces utrzymywania świnek morskich w parach lub grupach zależy w dużej mierze od właściwego doboru osobników. Optymalna para to jeden osobnik dominujący i jeden submisywny. Różnica wieku zazwyczaj pomaga w naturalnym ustaleniu hierarchii.

Najbezpieczniejszą metodą jest „randkowanie” w schronisku lub u doświadczonego hodowcy, gdzie zwierzęta mogą być łączone pod nadzorem specjalistów, którzy potrafią ocenić kompatybilność charakterów. Jeśli para nie funkcjonuje, możliwa jest próba z innym kandydatem.

Zakup dwóch młodych braci z tego samego miotu nie gwarantuje sukcesu. Pokrewieństwo nie ma znaczenia dla kompatybilności charakterów, a dwa dominujące bratnie samce będą walczyć tak samo jak niespokrewnieni.

Właściwe wprowadzanie nowych zwierząt

Wprowadzenie nowego zwierzęcia do istniejącej grupy lub tworzenie nowej pary wymaga starannego zaplanowania. Nigdy nie należy po prostu wrzucać nowego zwierzęcia do klatki rezydenta, ponieważ będzie to postrzegane jako inwazja na terytorium.

Standardowa procedura obejmuje wprowadzenie na neutralnym terenie (kojec), gdzie żadne zwierzę nie ma przewagi terytorialnej. Z
Zwierzęta powinny mieć możliwość wzajemnego wąchania i badania bez możliwości ucieczki w odległe części pomieszczenia. Sesja powinna trwać kilka godzin, podczas których opiekun obserwuje zachowania i interweniuje tylko w przypadku prawdziwej walki.

Jeśli zwierzęta zaakceptują się nawzajem, należy je razem przenieść do dokładnie wyczyszczonej klatki, która nie pachnie żadnym z nich. Pierwszych kilka dni wymaga intensywnej obserwacji, ponieważ dynamika może się zmienić w nowym otoczeniu.

Regularne wybiegi

Regularne wybiegi poza klatką pomagają rozładować energię i zmniejszają napięcie między współlokatorami. Dla par samców w przestrzeniach bliskich minimum (0,7-1,0 m²) codzienny wybieg jest praktycznie koniecznością.

Wybieg powinien być bezpieczny (zabezpieczony przed ucieczką i drapieżnikami domowymi), oferować przestrzeń znacznie większą niż klatka oraz zawierać kryjówki, siano i wodę. Czas wybiegu powinien wynosić minimum 30-60 minut dziennie.

Rozpoznawanie wczesnych sygnałów ostrzegawczych

Opiekun powinien nauczyć się rozpoznawać wczesne sygnały zbliżającego się konfliktu, zanim dojdzie do fizycznej walki. Do takich sygnałów należą:

intensywny, nieustający pokaz dominacji
nieprzerywane gonienie trwające wiele minut
szczękanie zębami przy każdym zbliżeniu
jedno zwierzę nie może spokojnie jeść ani odpoczywać
jedno zwierzę chowa się i unika drugiego
utrata masy ciała u jednego ze zwierząt
rany na zadzie (typowe miejsce ugryzeń podczas walk)

W przypadku wystąpienia tych objawów należy rozważyć tymczasową separację z przegrodą (zwierzęta widzą się i wąchają, ale nie mogą się skrzywdzić) oraz ponowną próbę wprowadzenia po uspokojeniu się sytuacji.

Separacja w ostateczności

trwale zerwana i zwierzęta powinny być rozdzielone na stałe. Próby ponownego łączenia takich par niemal zawsze kończą się kolejną walką.

Separacja nie oznacza jednak całkowitej izolacji społecznej. Zwierzęta mogą żyć w sąsiednich klatkach oddzielonych kratką, zachowując kontakt wzrokowy, słuchowy i węchowy. Dla świnek morskich, jako zwierząt społecznych, nawet taka ograniczona forma towarzystwa jest lepsza niż całkowita samotność.

Specyfika różnych konfiguracji płciowych

Pary samic

Pary samic są statystycznie najstabilniejszą konfiguracją. Samice rzadziej niż samce wchodzą w otwarte konflikty i łatwiej ustalają hierarchię. Mogą jednak występować problemy związane z cyklami rujowymi (okresowa intensyfikacja zachowań dominacyjnych) oraz torbielami jajnikowymi (chroniczna agresja wymagająca leczenia).

Pary samców

Pary samców wymagają więcej przestrzeni i uważniejszego doboru charakterów, ale wbrew powszechnej opinii większość takich par funkcjonuje pomyślnie przez całe życie. Kluczowe znaczenie ma przetrwanie okresu dojrzewania oraz zapewnienie odpowiedniej przestrzeni.

Tria i większe grupy

Tria samców są konfiguracją wysokiego ryzyka - według doświadczeń organizacji ratunkowych i hodowców, większość takich grup rozpada się z czasem. Dynamika trzech samców jest znacznie bardziej skomplikowana niż pary, ponieważ koalicje między dwoma osobnikami mogą prowadzić do systematycznego nękania trzeciego.

Tria samic są znacznie stabilniejsze i stanowią popularną opcję dla opiekunów dysponujących odpowiednią przestrzenią.

Grupy jednego kastrowanego samca z kilkoma samicami odzwierciedlają naturalną strukturę społeczną dzikich kawii i często funkcjonują bardzo dobrze.

Uwagi o samotnych świnkach

Samotne utrzymywanie świnek morskich jest w niektórych krajach (np. w Szwajcarii) prawnie zakazane jako forma znęcania się nad zwierzętami. Świnki morskie są zwierzętami głęboko społecznymi, które w izolacji wykazują objawy depresji, odmowy jedzenia oraz zaburzeń behawioralnych.

Jeśli świnka morska nie jest w stanie żyć z żadnym towarzyszem (co zdarza się bardzo rzadko), powinna przynajmniej mieć kontakt wzrokowy i węchowy z innymi świnkami przez kratkę. Należy także zintensyfikować interakcje z opiekunem, choć nie zastąpią one w pełni towarzystwa własnego gatunku.

Podsumowanie

Agresja między świnkami morskimi jest problemem złożonym, wynikającym z interakcji czynników genetycznych, hormonalnych, środowiskowych i społecznych. Najważniejsze wnioski z przedstawionej analizy można podsumować następująco:

Przestrzeń ma fundamentalne znaczenie. Typowe klatki dostępne w polskich sklepach zoologicznych są drastycznie zbyt małe i stanowią główną przyczynę problemów z agresją. Minimalna powierzchnia dla pary samców to 1,0 m², optymalnie 1,5-2,0 m².

Doświadczenie społeczne w okresie dojrzewania kształtuje zachowania na całe życie. Samce wychowane w izolacji lub w parze z pojedynczą samicą rozwijają profil behawioralny predysponujący do agresji w konfrontacjach z innymi samcami.

Kastracja nie jest panaceum. W przeciwieństwie do psów i kotów, u świnek morskich kastracja ma ograniczony wpływ na zachowania agresywne, które są w dużej mierze wyuczone i utrzymują się po usunięciu źródła testosteronu.

Właściwy dobór charakterów jest kluczowy. Optymalna para składa się z jednego osobnika dominującego i jednego submisywnego. Pokrewieństwo nie gwarantuje kompatybilności.

Profilaktyka jest skuteczniejsza niż interwencja. Łatwiej zapobiec konfliktom poprzez zapewnienie odpowiedniej przestrzeni, właściwy dobór par i unikanie wyzwalaczy (obecność samic w pobliżu par samców) niż naprawiać już zerwane więzi.

Separacja jest czasem jedynym rozwiązaniem. Po pełnowymiarowej walce z krwawiącymi ranami szanse na ponowne zbondowanie są minimalne. Zwierzęta powinny być rozdzielone, ale zachować kontakt przez kratkę.

Zrozumienie tych mechanizmów pozwala opiekunom świnek morskich na świadome podejmowanie decyzji dotyczących utrzymania, dobierania par i zarządzania konfliktami, przyczyniając się do poprawy dobrostanu tych popularnych zwierząt towarzyszących.

Bibliografia

Asher M, de Oliveira ES, Sachser N. Social System and Spatial Organization of Wild Guinea Pigs (Cavia aperea) in a Natural Population. Journal of Mammalogy 2004; 85(4): 788-796.
Berryman JC. Social behaviour in a colony of domestic guinea pigs: Aggression and dominance. Zeitschrift für Tierpsychologie 1978; 45(2): 114-151.
Glenk LM, Machatschke IH, Wallner B. Fight or flight? Effects of vaginal oestrus on cortisol, testosterone, and behaviour in guinea pig female-female interaction. Behavioural Processes 2018; 157: 625-631.
Kaiser S, Kruijver FPM, Swaab DF, Sachser N. Early social stress in female guinea pigs induces a masculinization of adult behavior and corresponding changes in brain and neuroendocrine function. Behavioural Brain Research 2003; 144(1-2): 199-210.
Kaiser S, Sachser N. The effects of prenatal social stress on behaviour: mechanisms and function. Neuroscience & Biobehavioral Reviews 2005; 29(2): 283-294.
Kaiser S, Harderthauer S, Sachser N, Hennessy MB. Social housing conditions around puberty determine later changes in plasma cortisol levels and behavior. Physiology & Behavior 2003; 77(4-5): 649-659.
Kaiser S, Korte A, Wistuba J, Baldy M, Wissmann A, Dubičanac M, Richter SH, Sachser N. Effects of castration and sterilization on baseline and response levels of cortisol-A case study in male guinea pigs. Frontiers in Veterinary Science 2022; 9: 1093157. doi: 10.3389/fvets.2022.1093157.
Lürzel S, Kaiser S, Sachser N. Social interaction, testosterone, and stress responsiveness during adolescence. Physiology & Behavior 2010; 99(1): 40-46.
Lürzel S, Kaiser S, Krüger C, Sachser N. Inhibiting influence of testosterone on stress responsiveness during adolescence. Hormones and Behavior 2011; 60(5): 691-698.
NC3Rs (National Centre for the Replacement, Refinement & Reduction of Animals in Research). Housing and husbandry: Guinea pig. Dostępne na: https://nc3rs.org.uk/3rs-resources/housing-and-husbandry-guinea-pig [dostęp: 2024].
Sachser N. Social stress in guinea pigs. Physiology & Behavior 1989; 46(2): 137-144.
Sachser N. Of domestic and wild guinea pigs: studies in sociophysiology, domestication, and social evolution. Naturwissenschaften 1998; 85(7): 307-317.
Sachser N, Lick C. Social experience, behavior, and stress in guinea pigs. Physiology & Behavior 1991; 50(1): 83-90.
Sachser N, Kaiser S, Hennessy MB. Behavioural profiles are shaped by social experience: when, how, and why. Philosophical Transactions of the Royal Society B 2013; 368(1618): 20120344.
Sachser N, Hennessy MB, Kaiser S. The adaptive shaping of social behavioural phenotypes during adolescence. Biology Letters 2018; 14(11): 20180536.
Sachser N. The environment, hormones, and aggressive behaviour: a 5-year-study in guinea pigs. Psychoneuroendocrinology 1994; 19(5-7): 697-707.
Stefanski V, Hendrichs H. Social confrontation in male guinea pigs: Behavior, experience, and complement activity. Physiology & Behavior 1996; 60(1): 235-241.
Tierärztliche Vereinigung für Tierschutz e.V. Merkblatt Nr. 159 - Heimtiere: Meerschweinchen. TVT 2020.
Tierschutzverordnung (TSchV) der Schweizerischen Eidgenossenschaft, SR 455.1. Konfederacja Szwajcarska, 2008 (z późniejszymi zmianami).
RSPCA. Guinea pigs: Good practice for housing and care. RSPCA 2011.
Hennessy MB, Kaiser S, Sachser N. Stability and change: Stress responses and the shaping of behavioral phenotypes over the life span. Frontiers in Zoology 2015; 12(Suppl 1): S18.