Chemia domowa a świnki morskie

Współczesne mieszkania wypełnione są produktami emitującymi lotne związki organiczne. Środki czyszczące, odświeżacze powietrza, meble z płyt drewnopochodnych, farby czy lakiery tworzą koktajl substancji, które dla człowieka pozostają praktycznie niewyczuwalne, lecz dla małego ssaka o intensywnym metabolizmie mogą stanowić poważne obciążenie zdrowotne

Lotne związki organiczne - czym właściwie są?

Lotne związki organiczne, określane skrótem VOC (z angielskiego Volatile Organic Compounds), to grupa substancji chemicznych o zdolności do łatwego parowania w temperaturze pokojowej. Amerykańska Agencja Ochrony Środowiska wykazała w swoich badaniach, że stężenie wielu z tych związków wewnątrz budynków bywa średnio 2-5 razy wyższe, a w ujęciu ogólnym może sięgać nawet poziomów wielokrotnie wyższych (EPA podaje, że dla wielu VOC stężenia w domu bywają do ~10× wyższe niż na zewnątrz) ². Substancje te uwalniane są przez farby, lakiery, kleje, produkty do dezynfekcji, kosmetyki, rozpuszczalniki oraz wiele innych artykułów codziennego użytku.

Dla zwierząt towarzyszących kontakt z VOC oznacza potencjalne podrażnienie oczu, nosa i gardła, a przy dłuższej ekspozycji również ryzyko uszkodzenia wątroby, nerek czy ośrodkowego układu nerwowego ². U psów i kotów badano związek między jakością powietrza w domu a chorobami układu oddechowego; w jednym z badań u kotów gorsza jakość powietrza mierzona poziomem PM2.5 była istotnie częstsza u zwierząt z chorobą oddechową niż u kontroli ⁴. Można ostrożnie przypuszczać (to ekstrapolacja z danych innych gatunków), że u świnek morskich, ze względu na ich mniejszą masę ciała i szybszy metabolizm, efekty te mogą być jeszcze bardziej wyraźne.

Formaldehyd - niewidzialny lokator w domku dla świnki

Jedną z najczęściej spotykanych substancji emitowanych przez materiały budowlane i meble jest formaldehyd. Ten bezbarwny gaz o charakterystycznym, ostrym zapachu stosowany jest jako składnik żywic klejowych w produkcji płyt wiórowych, MDF, sklejki oraz wielu innych materiałów drewnopochodnych ⁵. Proces uwalniania formaldehydu z tych materiałów (outgazowanie) jest zwykle najwyższy w pierwszych miesiącach po produkcji, ale może utrzymywać się przez długi czas (lata), zależnie od warunków w pomieszczeniu ⁵.

Badania toksykologiczne prowadzone na gryzoniach dostarczyły jednoznacznych dowodów szkodliwości wdychanego formaldehydu. U szczurów eksponowanych na stężenia powyżej 6 części na milion stwierdzono uszkodzenia nabłonka jamy nosowej, metaplazję płaskonabłonkową oraz zwiększoną proliferację komórek, co przy długotrwałej ekspozycji prowadziło do rozwoju nowotworów nabłonka nosowego ⁶. Co istotne, formaldehyd jest absorbowany niemal całkowicie już w górnych drogach oddechowych, gdzie wywołuje miejscowe uszkodzenia tkanek.

Świnki morskie, podobnie jak inne gryzonie, mogą być narażone na formaldehyd pochodzący z domków drewnianych wykonanych z płyt wiórowych lub sklejki. Emisja formaldehydu rośnie wraz z temperaturą i wilgotnością oraz zależy od intensywności wymiany powietrza, dlatego w ciepłym, wilgotnym i słabo wentylowanym otoczeniu problem bywa wyraźniej odczuwalny ⁵. W zamkniętej przestrzeni klatki stężenie może osiągać wartości znacząco wyższe niż w pozostałej części pomieszczenia.

Środki czyszczące - amoniak i chlor

Produkty do czyszczenia zawierające amoniak lub chlor (podchlorynu sodu) stanowią kolejne źródło potencjalnego zagrożenia. Amoniak, obecny w płynach do mycia szyb, podłóg i powierzchni kuchennych, jest silnie drażniący dla układu oddechowego. Badania na myszach i szczurach wykazały, że wdychanie amoniaku przy wysokich stężeniach prowadzi do ciężkich uszkodzeń nabłonka dróg oddechowych, co dobrze pokazują dane toksykologiczne z badań na zwierzętach ⁷.

Nawet przy niższych stężeniach, jakie mogą występować w słabo wentylowanych pomieszczeniach podczas intensywnego sprzątania, amoniak wywołuje odruchowe zmniejszenie częstości oddechów i objętości oddechowej. U kotów eksponowanych na 1000 ppm amoniaku przez zaledwie dziesięć minut obserwowano ciężką duszność, odwodnienie oraz zmiany zapalne w oskrzelach, które utrzymywały się przez ponad miesiąc po ekspozycji ⁸.

Szczególnie niebezpieczne jest mieszanie preparatów zawierających amoniak z produktami na bazie chloru. Reakcja chemiczna między tymi substancjami prowadzi do powstania chloraminy - wysoce toksycznego gazu, który może wywołać ostry zespół zaburzeń oddychania lub obrzęk płuc nawet u ludzi. Chloraminy to toksyczne gazy drażniące drogi oddechowe; w słabo wentylowanym pomieszczeniu mogą szybko osiągać niebezpieczne stężenia, a zwierzęta przebywające nisko (przy podłodze i w klatce) oddychają w strefie, w której podczas sprzątania najłatwiej o wysoką ekspozycję ⁹.

Zmiękczacze do tkanin - ukryte zagrożenie w posłaniu

Płyny do płukania tkanin, zarówno w formie płynnej, jak i chusteczek do suszarki, zawierają kationowe surfaktanty - związki powierzchniowo czynne o dodatnim ładunku elektrycznym. Do najczęściej stosowanych należą chlorek benzalkoniowy i bromek cetrimoniowy. W przeciwieństwie do anionowych i niejonowych surfaktantów obecnych w zwykłych detergentach, związki kationowe wykazują znacznie wyższą toksyczność dla zwierząt ¹².

Kationowe surfaktanty działają żrąco na błony śluzowe. U psów i kotów kontakt z tymi substancjami może prowadzić do oparzeń chemicznych jamy ustnej, przełyku i żołądka, a w cięższych przypadkach do krwotocznego zapalenia żołądka, depresji ośrodkowego układu nerwowego czy ostrego uszkodzenia płuc ¹². Koty są szczególnie wrażliwe ze względu na intensywne wylizywanie sierści podczas pielęgnacji.

Jednak zmiękczacze stanowią zagrożenie nie tylko przez bezpośredni kontakt. Badania przeprowadzone na myszach wykazały, że same emisje lotne z chusteczek zmiękczających używanych w suszarkach wywołują istotne reakcje ze strony układu oddechowego ¹³. U eksponowanych zwierząt obserwowano podrażnienie sensoryczne w 21-58% oddechów, podrażnienie płucne w 4-23% oddechów oraz ograniczenie przepływu powietrza w drogach oddechowych w 6-32% oddechów, w zależności od marki produktu. Po trzech ekspozycjach badanie histopatologiczne ujawniło łagodny stan zapalny przegród międzypęcherzykowych w płucach.

Co szczególnie istotne, pranie wysuszone z użyciem chusteczki zmiękczającej emitowało wystarczającą ilość substancji chemicznych, by wywołać podrażnienie sensoryczne w 49% oddechów myszy. Analiza chromatograficzna zidentyfikowała w emisjach kilka znanych substancji drażniących, w tym izopropylobenzen, styren, trimetylobenzen, fenol i tymol ¹³.

Dla świnek morskich oznacza to, że koce, hamaki i inne tkaniny prane ze zmiękczaczem mogą stanowić ciągłe źródło ekspozycji na drażniące lotne związki organiczne. Zwierzęta spędzające większość czasu w bezpośrednim kontakcie z takimi materiałami są narażone zarówno na wdychanie emitowanych substancji, jak i na ich połykanie podczas wylizywania sierści po kontakcie z tkaniną. Bezpieczniejszą alternatywą jest pranie posłań w łagodnym detergencie bez dodatku zmiękczaczy, z dokładnym płukaniem.

Odświeżacze powietrza i olejki eteryczne

Produkty zapachowe, w tym odświeżacze powietrza, świece zapachowe i dyfuzory z olejkami eterycznymi, cieszą się rosnącą popularnością. Tymczasem wiele z nich zawiera substancje potencjalnie szkodliwe dla małych zwierząt. Olejki eteryczne to wysoce skoncentrowane mieszaniny terpenów i innych związków lotnych. U małych zwierząt domowych takie intensywnie lotne mieszaniny mogą drażnić drogi oddechowe, a część olejków (i ich składników) opisywana jest jako potencjalnie toksyczna po wchłonięciu lub połknięciu - co jest szczególnie ryzykowne, gdy aerozol osiada na sierści i zostaje później zlizywany ¹⁰.

Badania nad wpływem olejków eterycznych na gryzonie prowadzone były głównie w kontekście ich wykorzystania jako repelentów. Olejek bergamotowy wykazywał wyraźne działanie odstraszające na myszy domowe, co sugeruje, że zwierzęta te postrzegają go jako substancję awersyjną ¹¹. Olejki z drzewa herbacianego, eukaliptusowy, miętowy czy cynamonowy zaliczane są do szczególnie problematycznych dla małych ssaków ze względu na zawartość związków potencjalnie toksycznych.

Dyfuzory ultradźwiękowe rozpylają olejki w postaci mikroskopijnych kropelek, które osiadają na sierści zwierząt i są następnie zlizywane podczas pielęgnacji. U świnek morskich, jako zwierząt stadnych często wzajemnie się pielęgnujących, ryzyko przypadkowego spożycia jest szczególnie wysokie.

Środki na komary i insektycydy - niebezpieczne sąsiedztwo

W sezonie letnim wiele gospodarstw domowych sięga po repelenty na komary i kleszcze. Dwa najczęściej stosowane składniki aktywne to DEET (N,N-dietylo-m-toluamid) oraz permetryna - syntetyczny pyretroid. Choć oba uważane są za stosunkowo bezpieczne dla dorosłych ludzi przy prawidłowym stosowaniu, ich wpływ na małe ssaki zasługuje na uwagę opiekunów świnek morskich.

DEET jest substancją o udowodnionym działaniu neurotoksycznym przy wyższych dawkach. W literaturze zwraca się uwagę na możliwość interakcji między DEET i permetryną przy jednoczesnym stosowaniu. Z tego powodu zaleca się ograniczanie łącznej ekspozycji (np. unikanie rozpylania preparatów w pomieszczeniu zwierząt, dokładne mycie rąk po użyciu repelentu na skórę i przed kontaktem ze świnkami) oraz stosowanie metod fizycznych, takich jak moskitiery, jako podstawy ochrony ¹⁴.

Permetryna sama w sobie wykazuje niską toksyczność dla większości ssaków, w tym dla świnek morskich. W trzynastotygodniowym badaniu inhalacyjnym, w którym świnki morskie, szczury i psy były eksponowane na aerozol permetryny w stężeniach do 500 mg/m³, u świnek morskich nie zaobserwowano żadnych klinicznych objawów zatrucia ¹⁵. Toksyczność permetryny jest gatunkowo zróżnicowana - podczas gdy koty są na nią wyjątkowo wrażliwe ze względu na niedobór enzymów odpowiedzialnych za jej metabolizm, świnki morskie zaliczane są do gatunków mniej podatnych ¹⁶.

Niemniej jednak lotne składniki preparatów przeciw komarom, szczególnie te w formie aerozoli, elektrofumigatorów czy spiral, mogą stanowić obciążenie dla układu oddechowego małych zwierząt. Produkty te często zawierają, oprócz substancji aktywnych, rozpuszczalniki i nośniki zapachowe emitujące lotne związki organiczne. Stosowanie elektrofumigatorów w tym samym pomieszczeniu, w którym przebywają świnki morskie, nie jest zalecane - szczególnie w nocy, a pomieszczenie zwykle słabo wentylowane.

Bezpieczniejszym rozwiązaniem jest fizyczna ochrona przed owadami za pomocą moskitier w oknach oraz unikanie stosowania preparatów w aerozolu w bezpośrednim otoczeniu klatki. Jeśli konieczne jest użycie repelentów na skórę, należy dokładnie umyć ręce przed kontaktem ze świnkami morskimi, aby uniknąć przeniesienia substancji chemicznych na ich sierść.

Jak minimalizować ryzyko?

Podstawową zasadą powinna być odpowiednia wentylacja pomieszczeń, w których przebywają świnki morskie. Regularne wietrzenie pomaga obniżyć stężenie lotnych związków organicznych gromadzących się w zamkniętych przestrzeniach. W redukcji zanieczyszczeń gazowych (np. formaldehydu) podstawą jest usunięcie/ograniczenie źródła i zwiększenie wymiany powietrza; typowe oczyszczacze z filtrami HEPA działają głównie na cząstki stałe, a do gazów potrzebne są filtry z węglem aktywnym lub inne sorbenty ³.

Przy wyborze wyposażenia klatki warto unikać produktów z płyt wiórowych i MDF lub przynajmniej wybierać materiały oznaczone jako niskoemisyjne. W Stanach Zjednoczonych i Unii Europejskiej obowiązują normy ograniczające dopuszczalną emisję formaldehydu z płyt drewnopochodnych, jednak mimo istnienia norm i klas emisyjnych, w praktyce warto wybierać materiały i produkty z jasną deklaracją emisji (np. klasy niskoemisyjne), bo poziomy formaldehydu w pomieszczeniach zależą zarówno od źródeł, jak i warunków (temperatura, wilgotność, wymiana powietrza) ⁵.

Podczas sprzątania klatki i jej otoczenia świnki powinny przebywać w innym, dobrze wentylowanym pomieszczeniu. Po użyciu środków czyszczących należy dokładnie spłukać powierzchnie czystą wodą i poczekać z powrotem zwierząt do momentu całkowitego wyschnięcia i wywietrzenia. Preparaty zawierające amoniak, chlor lub formaldehyd lepiej zastąpić produktami oznaczonymi jako bezpieczne dla zwierząt lub domowymi roztworami na bazie octu.

Odświeżacze powietrza, dyfuzory z olejkami eterycznymi i silnie pachnące świece najlepiej całkowicie wyeliminować z pokoju, w którym stoi klatka. Jeśli zapach jest istotny z powodów estetycznych, bezpieczniejszą alternatywą będzie bukiet świeżych ziół lub kwiatów ustawiony w bezpiecznej odległości od zwierząt.

Podsumowanie

Świnki morskie, ze względu na swoją fizjologię, są szczególnie podatne na działanie substancji chemicznych obecnych w powietrzu mieszkań. Ich szybki oddech, niewielka masa ciała i przebywanie nisko (przy podłodze i w klatce), czyli w strefie, w której podczas sprzątania i używania aerozoli najłatwiej o wysoką ekspozycję na lotne związki organiczne emitowane przez meble, środki czyszczące i produkty zapachowe.

Świadomy opiekun może znacząco ograniczyć to ryzyko poprzez wybór odpowiednich materiałów, właściwą wentylację i unikanie produktów o intensywnym zapachu w bezpośrednim otoczeniu zwierząt. Dbałość o jakość powietrza jest równie ważnym elementem opieki nad świnkami morskimi jak prawidłowe żywienie czy regularne wizyty weterynaryjne.

Bibliografia

1. Shomer NH, Holcombe H, Harkness JE. Biology and Diseases of Guinea Pigs. In: Fox JG, Anderson LC, Otto GM, Pritchett-Corning KR, Whary MT (eds). Laboratory Animal Medicine. 3rd ed. Academic Press; 2015:247-283. PMCID: PMC7158311.
2. U.S. Environmental Protection Agency. Volatile Organic Compounds Impact on Indoor Air Quality. https://www.epa.gov/indoor-air-quality-iaq/volatile-organic-compounds-impact-indoor-air-quality
3. U.S. Environmental Protection Agency. Guide to Air Cleaners in the Home. https://www.epa.gov/indoor-air-quality-iaq/guide-air-cleaners-home
4. Lin C-H, Lo P-Y, Wu H-D, Chang C, Wang L-C. Association between indoor air pollution and respiratory disease in companion dogs and cats. Journal of Veterinary Internal Medicine. 2018;32:1259-1267. doi:10.1111/jvim.15143.
5. World Health Organization. Formaldehyde. WHO Guidelines for Indoor Air Quality: Selected Pollutants. Geneva: WHO; 2010. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK138711/
6. Kerns WD, Pavkov KL, Donofrio DJ, Gralla EJ, Swenberg JA. Carcinogenicity of formaldehyde in rats and mice after long-term inhalation exposure. Cancer Research. 1983;43(9):4382-4392. PMID: 6871871 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/6871871/
7. National Research Council. Ammonia: Acute Exposure Guideline Levels. In: Acute Exposure Guideline Levels for Selected Airborne Chemicals: Volume 6. Washington, DC: The National Academies Press; 2008. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK207883/
8. Dodd KT, Gross DR. Ammonia inhalation toxicity in cats: a study of acute and chronic respiratory dysfunction. Archives of Environmental Health. 1980;35(1):6-14. doi:10.1080/00039896.1980.10667455. PMID: 7362273. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/7362273/
9. Washington State Department of Health. Dangers of Mixing Bleach with Cleaners (chloramines when bleach is mixed with ammonia). https://doh.wa.gov/community-and-environment/contaminants/bleach-mixing-dangers
10. Merck Veterinary Manual. Toxicoses From Essential Oils in Animals. https://www.merckvetmanual.com/toxicology/toxicoses-from-household-hazards/toxicoses-from-essential-oils-in-animals
11. Hansen SC, Stolter C, Jacob J. A method for reducing environmental pollution by using essential oils in rodent pest management program. Pest Management Science. 2017;73(12):2458-2466. doi:10.1002/ps.4639. PMID: 28634803
12. ASPCA Professional. Ingredients & Toxicities of Cleaning Products. https://www.aspcapro.org/resource/ingredients-toxicities-cleaning-products
13. Anderson RC, Anderson JH. Respiratory toxicity of fabric softener emissions. Journal of Toxicology and Environmental Health, Part A. 2000;60(2):121-136. doi:10.1080/009841000156538. PMID: 10872633
14. National Research Council (US) Subcommittee to Review Permethrin Toxicity from Military Uniforms. Health Effects of Permethrin-Impregnated Army Battle-Dress Uniforms. Summary. 1994. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK231561/
15. National Research Council. Acute and Short-Term Toxicity of Permethrin. In: Health Effects of Permethrin-Impregnated Army Battle-Dress Uniforms. 1994. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK231556/ (opis badania inhalacyjnego 13-tygodniowego: guinea pigs/rats/dogs; 125-500 mg/m³).
16. Sutton NM, Bates N, Campbell A. Clinical effects and outcome of feline permethrin spot-on poisonings reported to the Veterinary Poisons Information Service (VPIS), London. Journal of Feline Medicine and Surgery. 2007;9(5):335-339. doi:10.1016/j.jfms.2007.05.003. PMID: 17544326