Świnki morskie należą do zwierząt, których organizm nie wytwarza samodzielnie witaminy C, dlatego świeże warzywa stanowią niezbędny element ich codziennej diety. Opiekunowie tych gryzoni chętnie sięgają po paprykę, pomidory czy jabłka, słusznie uznając je za zdrowe i wartościowe. Problem pojawia się jednak wtedy, gdy wraz z bezpiecznym miąższem warzywa do miski trafia szypułka, łodyżka lub pestka. Te z pozoru niewinne elementy mogą zawierać związki toksyczne, które dla małego organizmu świnki morskiej stanowią realne zagrożenie.

Papryka - szypułka i gniazdo nasienne

Papryka słodka to jedno z najczęściej polecanych warzyw dla świnek morskich ze względu na wyjątkowo wysoką zawartość witaminy C. Czerwona papryka dostarcza nawet 128 mg tej witaminy na 100 g, co z nawiązką pokrywa dzienne zapotrzebowanie gryzonia 1. Problemem nie jest sam owoc, lecz jego zielone części.

Papryka należy do rodziny psiankowatych (Solanaceae), a rośliny z tej grupy mogą syntetyzować różne metabolity wtórne pełniące funkcję obronną. Choć dojrzały owoc papryki słodkiej jest bezpieczny dla świnek morskich, jego zielone części - takie jak szypułka, fragmenty łodygi czy liście - nie są elementem diety i mogą zawierać podwyższone stężenia związków obronnych rośliny. Miąższ owocu zawiera śladowe ilości metabolitów obronnych, natomiast części zielone mogą akumulować ich wyższe stężenia 2.

Glikoalkaloidy działają toksycznie poprzez zaburzenie integralności błon komórkowych oraz hamowanie acetylocholinoesterazy w układzie nerwowym 1. U małych zwierząt, takich jak świnki morskie, nawet niewielka dawka może wywołać objawy zatrucia, ponieważ toksyczność tych związków zależy od masy ciała. Objawy zatrucia glikoalkaloidami obejmują bóle brzucha, biegunkę, osłabienie i apatię 3. W cięższych przypadkach mogą wystąpić zaburzenia neurologiczne.

Praktyczna rekomendacja jest prosta: przed podaniem papryki należy całkowicie usunąć szypułkę wraz z przylegającą do niej zielenią oraz białe gniazdo nasienne. Same nasiona papryki słodkiej nie są uznawane za toksyczne, jednak gniazdo nasienne i przylegające do niego białe błony nie wnoszą żadnej wartości odżywczej i mogą być dla świnki morskiej trudniejsze do pogryzienia. Z tego względu zaleca się ich usunięcie przed podaniem warzywa.

Pomidor - liście, łodyga i niedojrzałe owoce

Pomidory również należą do rodziny psiankowatych i wytwarzają własny glikoalkaloid o nazwie tomatyna. W odróżnieniu od solaniny występującej w ziemniakach i papryce, tomatyna koncentruje się głównie w częściach zielonych rośliny oraz w niedojrzałych owocach 5.

Badania wykazują, że stężenie tomatyny w małych, niedojrzałych zielonych pomidorach może wynosić nawet 465 mg/kg świeżej masy, podczas gdy w dojrzałych czerwonych owocach spada poniżej progu wykrywalności 6. Liście i łodygi pomidora zawierają jeszcze wyższe stężenia tego związku, osiągające nawet 975 mg/kg w liściach i 896 mg/kg w drobnych łodygach 5.

Tomatyna wywiera na organizm działanie podobne do solaniny. Związek ten zaburza strukturę błon komórkowych poprzez tworzenie kompleksów ze steroli oraz hamuje aktywność acetylocholinoesterazy 7. U świnek morskich spożycie zielonych części pomidora może skutkować zaburzeniami trawiennymi, biegunką i bólami brzucha. Co istotne, świnki morskie nie posiadają zdolności wymiotowania, więc toksyny po połknięciu nie mogą zostać usunięte z organizmu tą drogą, co zwiększa ryzyko poważniejszych następstw.

Dojrzałe, czerwone pomidory można podawać świnkom morskim okazjonalnie i w małych ilościach, jednak przed karmieniem należy usunąć wszystkie zielone części owocu, w tym szypułkę i fragmenty kielicha, ponieważ to właśnie w nich stężenie tomatyny jest najwyższe. Niedojrzałe, zielone pomidory nie powinny w ogóle trafiać do diety tych zwierząt.

Jabłko i gruszka - pestki zawierające amigdalinę

Jabłka i gruszki to ulubione przekąski wielu świnek morskich, jednak ich pestki kryją nieoczekiwane zagrożenie. Nasiona tych owoców zawierają amigdalinę, która należy do grupy glikozydów cyjanogennych 8. Po rozgryzieniu i strawieniu nasion amygdalina ulega enzymatycznej hydrolizie, której produktem końcowym jest cyjanowodór.

Zawartość amigdaliny w nasionach jabłek waha się w zależności od odmiany od 1 do 4 mg na gram nasion 8. Choć pojedyncza pestka nie stanowi poważnego zagrożenia dla człowieka, w przypadku małego zwierzęcia, jakim jest świnka morska, nawet niewielkie ilości niepotrzebnych związków toksycznych mogą mieć większe znaczenie. Z punktu widzenia praktyki żywieniowej ryzyko ostrego zatrucia u świnki morskiej jest niewielkie, jednak pestki nie mają żadnej wartości odżywczej i stanowią zbędne źródło potencjalnego ryzyka, dlatego zaleca się ich całkowite usunięcie przed podaniem owocu. Cyjanowodór blokuje wykorzystanie tlenu na poziomie komórkowym, prowadząc do niedotlenienia tkanek 9.

Podobne ryzyko stwarzają pestki gruszek, wiśni, śliwek i moreli, przy czym te ostatnie charakteryzują się szczególnie wysoką zawartością amigdaliny. Objawy zatrucia cyjankami obejmują przyspieszony oddech, osłabienie, drgawki i w skrajnych przypadkach zapaść 9.
Przed podaniem jabłka lub gruszki należy dokładnie usunąć gniazdo nasienne wraz z wszystkimi pestkami. Sama skórka i miąższ są bezpieczne, choć ze względu na zawartość cukru powinny być podawane z umiarem.

Rabarbar - liście bogate w kwas szczawiowy

Rabarbar to warzywo znane z zastosowania kulinarnego, jednak tylko jego łodygi nadają się do spożycia. Liście rabarbaru zawierają bardzo wysokie stężenie kwasu szczawiowego, które może sięgać 0,5 g na 100 g liści 10. Dla porównania, szpinak zawiera około 0,97 g na 100 g. Różnice w zawartości szczawianów pomiędzy poszczególnymi roślinami pokazują, że liście rabarbaru należą do najbogatszych źródeł tych związków.

Kwas szczawiowy wiąże wapń w organizmie, tworząc nierozpuszczalne szczawiany wapnia, które mogą odkładać się w nerkach i pęcherzu moczowym, prowadząc do powstawania kamieni 11. Świnki morskie są szczególnie podatne na tę przypadłość ze względu na specyfikę swojego układu moczowego. Ostre zatrucie wysokimi dawkami kwasu szczawiowego może powodować podrażnienie przewodu pokarmowego, spadek stężenia wapnia we krwi, a w poważnych przypadkach uszkodzenie nerek 10.

Choć łodygi rabarbaru zawierają znacznie mniej kwasu szczawiowego niż liście, to warzywo nie jest rekomendowane dla świnek morskich również ze względu na wysoką kwasowość i ryzyko podrażnienia błony śluzowej jamy ustnej.

Podsumowanie

Świeże warzywa są niezbędne w diecie świnki morskiej, jednak wymagają starannego przygotowania. Przed karmieniem należy usuwać szypułki papryki, zielone części pomidorów, pestki jabłek i gruszek oraz unikać podawania liści rabarbaru i innych części roślin, które nie stanowią bezpiecznego elementu diety świnki morskiej. Te proste zasady pozwolą cieszyć się korzyściami płynącymi z warzywnej diety bez narażania pupila na działanie naturalnych toksyn roślinnych.

Glikoalkaloidy i glikozydy cyjanogenne pełnią w roślinach funkcję obronną przed szkodnikami i chorobami 1. Z perspektywy rośliny są to cenne metabolity wtórne, jednak z punktu widzenia opiekuna świnki morskiej stanowią ukryte zagrożenie, o którym warto pamiętać podczas przygotowywania codziennych posiłków dla swojego gryzonia.

Bibliografia

  1. EFSA Panel on Contaminants in the Food Chain (CONTAM). Risk assessment of glycoalkaloids in feed and food, in particular in potatoes and potato-derived products. EFSA Journal. 2020;18(8):e06222.
  2. Milner SE, Brunton NP, Cronin DA, OBrien NM. Glycoalkaloids in plants. In: Natural Products. 2011:3129-3171.
  3. Karaca M, Erbaş O. Solanine Poisoning: Effects, Risks, and Management Strategies. Journal of Experimental and Basic Medical Sciences. 2024;5(2):189-193.
  4. Meredith A., Flecknell P. Guinea pigs. In: Quesenberry K.E., Carpenter J.W. (eds.). Ferrets, Rabbits, and Rodents: Clinical Medicine and Surgery. 3rd ed. Elsevier; 2012.
  5. Friedman M. Tomato Glycoalkaloids: Role in the Plant and in the Diet. Journal of Agricultural and Food Chemistry. 2002;50(21):5751-5780.
  6. Kozukue N, Friedman M. Tomatine, chlorophyll, beta-carotene, and lycopene content in tomatoes during growth, maturation, and senescence. Journal of the Science of Food and Agriculture. 2003;83(3):195-200.
  7. Friedman M. Chemistry, biochemistry, and dietary role of potato polyphenols. A review. Journal of Agricultural and Food Chemistry. 1997;45(5):1523-1540.
  8. Bolarinwa IF, Orfila C, Morgan MRA. Determination of amygdalin in apple seeds, fresh apples and processed apple juices. Food Chemistry. 2015;170:437-442.
  9. Jaszczak E, Polkowska Ż, Narkowicz S, Namieśnik J. Amygdalin: Toxicity, Anticancer Activity and Analytical Procedures for Its Determination in Plant Seeds. Molecules. 2021;26(8):2447.
  10. Noonan SC, Savage GP. Oxalate content of foods and its effect on humans. Asia Pacific Journal of Clinical Nutrition. 1999;8(1):64-74.
  11. Massey L.K. Food oxalate: factors affecting measurement, biological variation, and bioavailability. Journal of the American Dietetic Association. 2007;107(7):1191-1194. DOI: 10.1016/j.jada.2007.04.007