Siano stanowi podstawowy składnik diety wielu małych ssaków roślinożernych - świnki morskie, króliki, szynszyle czy koszatniczki potrzebują go przez całą dobę. Właściwe przechowywanie tego naturalnego produktu bezpośrednio wpływa na jego wartość odżywczą i bezpieczeństwo dla naszych podopiecznych. W nieprawidłowych warunkach siano może stać się siedliskiem pleśni produkujących toksyczne mykotoksyny, które stanowią poważne zagrożenie dla zdrowia zwierząt.

Wilgoć - główny wróg świeżości

Nadmierna wilgotność stanowi najpoważniejsze zagrożenie dla przechowywanego siana. Gdy siano wchłania wilgoć z otoczenia, stwarza to idealne warunki do rozwoju grzybów pleśniowych z rodzajów Aspergillus, Penicillium czy Fusarium. Grzyby te mogą produkować mykotoksyny - substancje toksyczne działające nawet w bardzo niskich stężeniach na układ nerwowy, wątrobę i nerki zwierząt.

Bezpieczna wilgotność siana przeznaczonego do przechowywania powinna wynosić poniżej 18 procent. Przy wilgotności przekraczającej 20 procent aktywność mikrobiologiczna znacząco wzrasta, co prowadzi do nagrzewania się materiału roślinnego i degradacji składników odżywczych. W skrajnych przypadkach nadmiernie wilgotne siano może ulegać samozagrzewaniu, osiągając temperatury przekraczające 60-70 stopni Celsjusza, co prowadzi między innymi do reakcji Maillarda - wiązania białek z cukrami w formy gorzej przyswajalne dla organizmu zwierzęcia.

W praktyce domowej oznacza to konieczność przechowywania siana z dala od łazienek, kuchni i innych pomieszczeń o podwyższonej wilgotności powietrza. Piwnice i nieogrzewane garaże również rzadko stanowią dobre miejsce, chyba że są odpowiednio wentylowane i pozbawione problemu kondensacji pary wodnej.

Temperatura i światło

Optymalna temperatura przechowywania siana mieści się w zakresie kilku-kilkunastu stopni Celsjusza, przy czym kluczowe znaczenie ma utrzymanie niskiej wilgotności i dobrej wentylacji. W tym przedziale ryzyko rozwoju pleśni oraz degradacji składników odżywczych pozostaje minimalne. Wyższe temperatury, szczególnie powyżej 30 stopni, przyspieszają procesy rozkładu i sprzyjają aktywności drobnoustrojów.

Bezpośrednie światło słoneczne powoduje degradację barwników roślinnych, w tym beta-karotenu będącego prekursorem witaminy A. Siano wystawione na działanie promieni UV blaknie, traci charakterystyczny zielony kolor i staje się kruche. Siano powinno być suszone na słońcu, ponieważ sprzyja to naturalnej syntezie witaminy D, jednak gotowe, wysuszone siano należy przechowywać w cieniu, ponieważ długotrwałe działanie światła prowadzi do degradacji barwników i witamin.

Cyrkulacja powietrza

Właściwa wentylacja stanowi kluczowy element prawidłowego przechowywania. Siano musi mieć możliwość „oddychania” - swobodny przepływ powietrza zapobiega gromadzeniu się wilgoci i rozwojowi pleśni. Z tego względu całkowicie szczelne pojemniki plastikowe nie są optymalnym rozwiązaniem, szczególnie jeśli siano zostało zapakowane przy nieco podwyższonej wilgotności.

Najlepszym wyborem są pojemniki z naturalnych materiałów przepuszczających powietrze - kartonowe pudła, wiklinowe kosze czy płócienne worki. Jeśli korzystamy z plastikowych pojemników, powinny one mieć otwory wentylacyjne lub pozostawać lekko uchylone. Sama wieczko położone na pojemniku bez dokręcania zazwyczaj zapewnia wystarczającą cyrkulację.

Równie istotne jest przechowywanie siana z dala od podłogi. Kontakt z podłożem zwiększa ryzyko wchłaniania wilgoci oraz zanieczyszczenia przez kurz czy szkodniki. Półka, skrzynka na nogach lub nawet kartonowa przekładka między sianem a podłogą znacząco poprawia warunki przechowywania.

Jak długo można przechowywać siano

W optymalnych warunkach przechowywania - czyli w chłodnym, suchym i zacienionym miejscu z dobrą wentylacją - siano zachowuje swoją wartość odżywczą przez okres od 12 do 18 miesięcy. Niektórzy producenci deklarują nawet dłuższy okres przydatności przy zachowaniu idealnych warunków.

Należy jednak pamiętać, że największe straty suchej masy i składników odżywczych zachodzą w ciągu pierwszych dwóch miesięcy po zbiorze i zapakowaniu. Jest to naturalny proces związany z oddychaniem komórkowym resztek tkanki roślinnej. Po tym okresie siano stabilizuje się i dalsze straty postępują znacznie wolniej.

Badania przeprowadzone przez Oklahoma State University wykazały, że straty wartości pokarmowej siana przechowywanego przez 12-18 miesięcy są około dwukrotnie większe niż w przypadku siana przechowywanego przez 9 miesięcy, przy czym mechanizmy degradacji suchej masy są analogiczne niezależnie od docelowego gatunku zwierząt. Oznacza to, że choć siano teoretycznie może być przechowywane dłużej, jego jakość systematycznie spada z upływem czasu.

W praktyce domowej rozsądnym podejściem jest kupowanie siana w ilościach odpowiadających kilku miesiącom zapotrzebowania i systematyczne uzupełnianie zapasów świeżym produktem. Metoda „pierwszy wchodzi, pierwszy wychodzi” pozwala unikać sytuacji, w której stare siano zalega na dnie pojemnika.

Rozpoznawanie zepsutego siana

Przed podaniem siana zwierzętom należy zawsze przeprowadzić prostą ocenę organoleptyczną. Świeże, dobrej jakości siano ma przyjemny, słodkawo-trawiasty zapach i zachowuje zielonkawe zabarwienie. Obecność stęchłego, zatęchłego lub kwaśnego zapachu wskazuje na rozwój pleśni i takie siano bezwzględnie należy wyrzucić.

Widoczne oznaki pleśni - białe, szare, zielone lub czarne naloty - dyskwalifikują siano do karmienia. Nie wystarczy usunąć tylko widocznie zaatakowanych fragmentów, ponieważ grzybnie pleśniowe oraz mykotoksyny mogą być rozproszone w całej partii materiału.

Nadmiernie zakurzone siano, choć niekoniecznie zapleśniałe, również może stanowić problem zdrowotny. Pył zawiera drobne cząstki materii organicznej, które przy wdychaniu mogą podrażniać drogi oddechowe zwierząt, szczególnie tych z predyspozycją do problemów respiracyjnych.

Praktyczne wskazówki

Przy zakupie większych ilości siana warto podzielić je na mniejsze porcje do codziennego użytku i osobną część stanowiącą zapas długoterminowy. Mniejsze pojemniki częściej otwierane są bardziej narażone na wahania wilgotności, dlatego należy je regularnie uzupełniać z głównego zapasu.

Miejsce przechowywania siana powinno być regularnie kontrolowane pod kątem obecności szkodników, pleśni czy nietypowych zapachów. W okresach zwiększonej wilgotności powietrza - na przykład jesienią - warto częściej sprawdzać stan zapasów.

Jeśli warunki mieszkaniowe nie pozwalają na idealne przechowywanie, lepszym rozwiązaniem jest kupowanie mniejszych ilości siana częściej niż gromadzenie dużych zapasów narażonych na degradację. Świeże siano kupowane co kilka tygodni będzie miało znacznie lepszą jakość niż produkt przechowywany przez wiele miesięcy w nieoptymalnych warunkach.

Bibliografia

  1. Henning JC, Wheaton HN. Making and Storing Quality Hay. University of Missouri Extension, publikacja G4575, materiał doradczy. Aktualizacja: wrzesień 2017.
  2. Pócsi I, Giacometti F, Ambrus Á, Tóth B. Toxicological and Medical Aspects of Aspergillus-Derived Mycotoxins Entering the Feed and Food Chain. Frontiers in Microbiology. 2019;10:2908. doi:10.3389/fmicb.2019.02908
  3. World Health Organization. Mycotoxins. Fact sheet, aktualizacja: 2 października 2023. Dostępne na: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/mycotoxins
  4. Si Q i wsp. Effects of storage time on nutritive qualities, volatile components, and microbial community of native grass hay. Journal of Stored Products Research. 2024;109:102431.
  5. Turner JE, Coblentz WK, Scarbrough DA i wsp. Changes in nutritive value of bermudagrass hay during storage. Agronomy Journal. 2002;94:109-117.