Bajka terapeutyczna dla dzieci w wieku 3-5 lat

Jak dziecko w tym wieku rozumie śmierć

Dziecko w tym wieku żyje w świecie magicznego myślenia. Nie rozumie, że śmierć jest nieodwracalna - może pytać, kiedy chomik „wróci” albo „obudzi się”. Nie rozumie też, że śmierć jest powszechna - może myśleć, że przydarza się tylko niektórym. To nie znaczy, że nie czuje straty. Czuje ją intensywnie, ale inaczej: jako nieobecność, pustkę, przerwany rytuał. Bajka dla tej grupy wiekowej nie próbuje wyjaśniać śmierci - pomaga oswoić pustkę i daje przyzwolenie na smutek.

Kółeczko i pusty kołowrotek

Hania miała chomika. Nazywał się Kółeczko, bo uwielbiał biegać w kółko w kołowrotku.

Kółeczko budził się wieczorem, kiedy za oknem robiło się ciemno. Wtedy Hania siadała przy klatce i patrzyła, jak Kółeczko myje pyszczek łapkami. Najpierw lewą, potem prawą. Zawsze tak samo. Potem szedł do miseczki, brał w łapki nasionko i obracał je, i obracał, i chrupał. Hania lubiła ten dźwięk - cichy chrup, chrup, chrup.

Czasem Kółeczko wchodził Hani na rękę. Jego łapki były malutkie i trochę chłodne, i trochę łaskotały. Hania wtedy wstrzymywała oddech, żeby się nie ruszać, bo Kółeczko łatwo się płoszył. Ale potem wąchał jej palec i zostawał. I to było najlepsze.

Pewnego ranka mama powiedziała Hani, że Kółeczko umarł.

Hania poszła do klatki. Kółeczko leżał w gniazdku, które sam sobie zrobił z podartych chusteczek. Wyglądał jak zawsze, kiedy spał. Ale Hania dotknęła go palcem i Kółeczko był chłodny. I nie poruszył noskiem, chociaż zawsze poruszał noskiem, kiedy coś go dotykało.
- Kiedy się obudzi? - zapytała Hania.

Mama usiadła obok niej na podłodze.

- Kółeczko się nie obudzi, kochanie. Jego ciało przestało działać. Serduszko i oddech już nie pracują. Jak zegarek, który stanął i nie da się go już uruchomić.

Hania popatrzyła na Kółeczko. Potem powiedziała:

- Ale ja mu jeszcze nie dałam słonecznika na wieczór.

I wtedy Hania się rozpłakała. Nie dlatego, że rozumiała, co znaczy „umarł”. Ale dlatego, że słonecznik leżał na stole, gotowy, a Kółeczko go nie zje. I to było bardzo, bardzo smutne.

Mama przytuliła Hanię i nic nie mówiła. Po prostu siedziały razem na podłodze koło klatki.

Potem Hania zapytała:
- Czy Kółeczko jest smutny, że umarł?
- Nie - powiedziała mama. - Kółeczko nic nie czuje. Nie jest mu smutno i nic go nie boli. To my czujemy smutek, bo go nie ma. I to jest w porządku, że jest nam smutno.

Hania przytuliła się mocniej.
- A gdzie jest Kółeczko? - zapytała cicho.

Mama chwilę pomyślała.
- Jego ciało jest tutaj, ale to, co w nim było najważniejsze - jego życie - jest teraz w spokojnym miejscu. Nie wiemy dokładnie, jak ono wygląda. Ale wiemy, że Kółeczko nie jest już głodny ani przestraszony i nic go nie boli. A my możemy go pamiętać i o nim opowiadać, kiedy zatęsknimy.

- Mnie jest bardzo smutno - powiedziała Hania.
- Mnie też - powiedziała mama.

Następnego dnia tata przyniósł małe pudełko. Hania włożyła do niego kawałek chusteczki z gniazdka Kółeczka i kilka ziarnek słonecznika. Poszli do ogrodu i zakopali pudełko pod krzakiem bzu.

- Tutaj jest ładnie - powiedziała Hania. - Kółeczko lubiłby tu kopać.

Hania narysowała na kartce Kółeczko w kołowrotku. Mama pomogła jej przykleić kartkę do lodówki.

Przez kilka dni Hania wieczorem podchodziła do pustej klatki i stała przy niej chwilę. Potem wracała do mamy i mówiła:
- Nadal jest pusto.
- Tak - mówiła mama. - Nadal jest pusto.

Któregoś wieczoru Hania narysowała drugą kartkę. Był na niej Kółeczko, który myje pyszczek - najpierw lewą łapką, potem prawą. Hania powiedziała:
- To żeby nie zapomnieć, jak to robił.

Nie zapomniała.

Wskazówki dla rodzica

Dlaczego mama mówi wprost: W bajce mama nie używa eufemizmów - nie mówi „odszedł”, „zasnął” ani „poszedł do nieba”. Dla trzylatka te określenia są dosłowne i mogą powodować lęk - skoro chomik „zasnął” i nie obudził się, to czy dziecko też nie obudzi się po drzemce? Proste, konkretne wyjaśnienia (ciało przestało działać; serce i oddech już nie pracują) są bezpieczniejsze.

„Chłodny” dotyk: Dzieci często zauważają, że ciało jest chłodne. Jeśli dziecko o to pyta, warto spokojnie dopowiedzieć: „Ciało po śmierci robi się chłodne, bo już nie pracuje. To normalne.”

Pytanie o słonecznik: Hania nie płacze nad abstrakcyjnym pojęciem śmierci - płacze nad konkretnym, przerwanym rytuałem. To typowe dla tego wieku. Dziecko może być zaskakująco spokojne po informacji o śmierci, a rozpłakać się godzinę później, bo „miseczka jest pusta” albo „nie ma komu dać smakołyka”. To normalne - pozwól na smutek, kiedy się pojawi, nawet jeśli jego „powód” wydaje się drobiazgiem.

„Czy go boli?”: To jedno z najczęstszych pytań. Krótka odpowiedź działa najlepiej: „Nie. Kiedy ktoś umiera, nic go już nie boli.” To obniża napięcie i nie rozkręca lęku.

Magiczne myślenie i poczucie winy: Dzieci 3-5 lat potrafią wierzyć, że ich myśl, złość albo przypadkowe słowo „zrobiło” śmierć. Warto powiedzieć wprost: „To nie stało się przez ciebie. Nic, co pomyślałeś albo powiedziałeś, nie spowodowało śmierci Kółeczka.”

Rytuał pożegnania: Pudełko z czymś „od niego” (np. chusteczka z gniazdka) i słonecznikami nie jest metaforą - to konkretne działanie, które pomaga dziecku nadać stracie strukturę. Możesz zaproponować coś podobnego: narysowanie obrazka, zasadzenie kwiatka, ułożenie kamyczka w specjalnym miejscu.

„Nadal jest pusto”: Hania wraca do klatki przez kilka dni. Nie próbuj usuwać klatki od razu - dla małego dziecka to fizyczny dowód istnienia chomika i jednocześnie miejsce przeżywania straty. Klatka może zniknąć dopiero wtedy, kiedy dziecko będzie gotowe.

Pytania, które mogą się pojawić po czytaniu: Dziecko może zapytać: „A my też umrzemy?”, „A ty umrzesz?”. Odpowiadaj spokojnie i uczciwie: „Kiedyś tak, ale to będzie bardzo, bardzo długo” albo „Nie zamierzam umierać przez bardzo długi czas”. Nie mów „nigdy” - dzieci często wyczuwają fałsz i tracą zaufanie do rozmówcy.

Co jest też normalne po stracie: większa płaczliwość, złość, trudniejsze zasypianie, „wracanie” do tematu wiele razy, a czasem pozorna obojętność. Dziecko przeżywa falami - i to jest w porządku.

Po bajce - co dalej?

Bajka to początek, nie koniec. Oto kilka pomysłów na to, co robić po czytaniu:

Rysowanie: Zaproponuj dziecku, żeby narysowało swojego chomika - ale nie mów „narysuj go w niebie” ani „narysuj go szczęśliwego”. Powiedz: „Narysuj go, jak go pamiętasz.” Pozwól dziecku wybrać moment, który chce uwiecznić.

Opowiadanie: Zapytaj: „Co najbardziej lubił robić Twój chomik?” albo „Co było w nim najśmieszniejsze?” Pytania o konkrety są łatwiejsze niż pytania o emocje - a prowadzą do tego samego miejsca.

Cisza: Nie każde dziecko chce rozmawiać. Nie każde chce rysować. Niektóre dzieci potrzebują po prostu być - w ciszy, blisko rodzica, ze świadomością, że ktoś jest obok i nie wymaga od nich niczego. To też jest forma przepracowywania straty.

Kiedy szukać pomocy: Jeśli smutek dziecka nie zmniejsza się przez wiele tygodni, jeśli dziecko ma problemy ze snem, odmawia jedzenia, wycofuje się z kontaktów z rówieśnikami, lub wielokrotnie wraca do myśli „to moja wina” - warto porozmawiać z psychologiem dziecięcym. To nie przesada. Żałoba, nawet po małym zwierzęciu, może być trudna.