Aha, adopcja… to dziękuję

Dla osób, które na co dzień siedzą w tematyce drobnych ssaków - czytają, dyskutują na grupach, wymieniają się doświadczeniami - to zachowanie bywa niezrozumiałe. Bo w tej bańce adopcja jest oczywistością, a zwierzę "kupowane po ile" brzmi już niemal jak obraza. Tyle że bańka internetowych hobbystów to nie jest świat, z którego dzwoni większość telefonów. I właśnie o ten rozjazd - między tym, co my uważamy za normę, a tym, jak naprawdę wygląda rynek drobnych zwierząt - chcielibyśmy tu napisać. Bo za tą krótką, zdawkową reakcją na "aha, dziękuję" kryje się problem, który ma twardą, policzalną skalę, a o którym poza wąskim gronem prawie nikt nie wie.

Czego nie widać z wnętrza bańki

Zacznijmy od rzeczy najmniej oczywistej: o populacji drobnych zwierząt w schroniskach i u domowych opiekunów wiemy zaskakująco mało, bo nauka przez dekady zajmowała się niemal wyłącznie psami i kotami. Kiedy Cook i McCobb chcieli po prostu policzyć, ile królików przewija się przez schroniska, musieli to zrobić praktycznie od zera - odnotowali wprost, że dynamika populacji udomowionych królików w schroniskach pozostaje słabo zbadana właśnie dlatego, że uwaga badaczy skupiała się na psach i kotach ¹. Z gryzoniami jest jeszcze gorzej. Kiedy Hou i Protopopova analizowali los szczurów w kanadyjskich schroniskach, zaznaczyli, że choć badano już psy, koty i króliki, to dla gryzoni domowych - szczurów i myszy w szczególności - porównywalnych prac po prostu nie było ².

To nie jest drobiazg akademicki. To znaczy, że problem bezdomnych i oddawanych gryzoni jest niewidoczny nie tylko dla przeciętnego klienta, ale w dużej mierze również dla systemu, który teoretycznie miałby go monitorować. Jeśli nikt tego nie liczy, łatwo udawać, że tego nie ma.

A jest. I to w skali, która zaskakuje nawet osoby z branży. W jednej z nielicznych prac, które w ogóle policzyły gryzonie - analizie sieci domów tymczasowych dla porzuconych królików i gryzoni w Madrycie z lat 2008-2021 - przewinęło się ponad tysiąc zwierząt. Króliki stanowiły niespełna połowę, ale reszta to był dokładnie ten asortyment, o który dzwonią klienci: blisko 20% chomiki, 15% świnki morskie, prawie 6% szczury, ponad 5% myszoskoczki, niemal 5% myszy i 2,6% szynszyle ³. To nie jest margines. To setki zwierząt, które najpierw znalazły się w ludzkich domach - jako zakup, nieplanowany miot albo "mało kłopotliwy" zwierzak - a potem wymagały szukania nowego miejsca. I to tylko w jednym mieście oraz tylko w jednej sieci domów tymczasowych.

Dlaczego te zwierzęta w ogóle trafiają do oddania

Tu dochodzimy do sedna, które najtrudniej przebić się przez powszechne wyobrażenia. W głowie przeciętnego człowieka zwierzę trafia do schroniska, bo "jest z nim coś nie tak" - chore, agresywne, problematyczne. Dane mówią coś zupełnie innego.

Cook i McCobb, analizując ponad pięć tysięcy królików przyjętych przez schroniska w Massachusetts i Rhode Island, ustalili, że zdecydowana większość to zwierzęta oddane przez samych opiekunów, a najczęstszym powodem oddania była niemożność albo brak chęci dalszej opieki - czyli przyczyny leżące po stronie człowieka, nie zwierzęcia ¹. W brytyjskim badaniu Ellis, McCormick i Tinarwo dwa ośrodki adopcyjne podały, że najczęstszymi powodami oddania były "za dużo królików / nieplanowane mioty" oraz "problemy z warunkami", a przyczyny związane z samym królikiem odpowiadały zaledwie za nieco ponad 12% przypadków ⁴. U szczurów obraz jest identyczny: Hou i Protopopova wykazali, że zwierzęta były oddawane głównie z powodów dotyczących opiekuna i warunków bytowych, a niepożądane zachowanie zwierzęcia odpowiadało za marginalne 1,4% oddań ².

Innymi słowy: zwierzęta z adopcji nie są z definicji "gorsze", "zepsute" ani "używane". Bardzo często trafiają do oddania nie dlatego, że coś jest z nimi nie tak, lecz dlatego, że zawiódł człowiek: zmieniła się sytuacja życiowa, świnek czy chomików zrobiło się nagle za dużo - klasyka pomylonych płci przy zakupie - albo ktoś po prostu stracił zainteresowanie. To nie są zwierzęta mniej wartościowe niż te oglądane za szybą w sklepie. Różnica polega na tym, że ich historia już raz pokazała, jak szybko zwierzę potraktowane jak produkt może stać się problemem do oddania.

Ale ja chciałem kupić

Wróćmy do tej ciszy w słuchawce. Dlaczego słowo "adopcja" tak skutecznie kończy rozmowę? Częściowo dlatego, że uruchamia całą serię nieuzasadnionych obaw - że to skomplikowane, że trzeba przejść "przesłuchanie", że zwierzę będzie problematyczne. Ale jest też głębszy, lepiej udokumentowany mechanizm, który warto znać, bo bezpośrednio podważa najczęstszy lęk schronisk i samych adoptujących.

Panuje przekonanie - i to nie tylko wśród klientów, ale i części środowiska - że jeśli zwierzę oddaje się za darmo lub za symboliczną opłatą, to opiekun będzie je mniej cenił, gorzej o nie dbał, traktował jak coś jednorazowego. Brzmi to logicznie. I jest nieprawdą. Weiss i Gramann porównali poziom przywiązania osób, które adoptowały koty za opłatą, z tymi, które dostały zwierzę bez opłaty, posługując się wystandaryzowaną skalą przywiązania - i nie znaleźli istotnej statystycznie różnicy między obiema grupami ⁵. Co więcej, zniesienie opłaty zwiększyło liczbę adopcji, nie podnosząc przy tym wskaźnika zwrotów ⁵. To oczywiście badanie dotyczące kotów, więc nie należy mechanicznie przenosić go na wszystkie gatunki. Jest jednak ważne, bo podważa sam mechanizm myślenia: przekonanie, że brak ceny automatycznie oznacza mniejsze przywiązanie albo gorszą opiekę.

To ważne z dwóch powodów. Po pierwsze, rozbraja argument, którym wiele osób uzasadnia niechęć do adopcji ("skoro za darmo, to coś musi być nie tak"). Po drugie, pokazuje, że bariera w głowie dzwoniącego klienta nie musi mieć nic wspólnego z realnym stanem, potrzebami czy wartością konkretnego zwierzęcia.

Co z tym właściwie zrobić

Nie mamy zamiaru kończyć tego tekstu ładnym morałem o tym, że "trzeba edukować". Edukacja to slogan, który niczego sam nie załatwia. Ale z powyższych danych płynie kilka całkiem konkretnych wniosków dla każdego, kto odbiera te telefony.

Pierwszy: ta cisza po słowie "adopcja" to nie jest złośliwość ani głupota dzwoniącego. To człowiek z zupełnie innej bańki niż nasza, który działa na podstawie wyobrażeń, jakie ma dostarczone - a dostarczono mu obraz zwierzęcia jako produktu "po ile". Rozłączenie jest reakcją na zderzenie z czymś, czego się nie spodziewał. Traktowanie tego jako okazji do pogardy zamyka rozmowę równie skutecznie jak samo słowo "adopcja".

Drugi: warto mieć przygotowaną krótką, konkretną odpowiedź na milczące pytanie, które kryje się za tą ciszą - "czy adopcyjne zwierzę jest gorsze". Bo dane dają tu mocną, prostą odpowiedź: zwierzęta z oddania nie trafiają do adopcji dlatego, że z definicji są "gorsze" albo problematyczne. W badaniach nad królikami i szczurami powody oddania bardzo często leżały po stronie człowieka i warunków życia, a nie po stronie samego zwierzęcia ¹²⁴. A to, że zwierzę nie jest sprzedawane jak towar, nie oznacza, że ma mniejszą wartość ani że będzie mniej ważne dla nowego opiekuna ⁵.

Trzeci, najtrudniejszy: problem oddawanych gryzoni jest realny, policzalny i - poza wąskim gronem - praktycznie niewidoczny ²³. Większość ludzi nie wie, że istnieje, bo nikt im o nim nie powiedział w sposób, który by do nich trafił. Bańka internetowych hobbystów rozmawia sama ze sobą, utwierdzając się w oczywistościach, podczas gdy człowiek pytający "po ile świnka" często w ogóle nie wie, że gdzieś niedaleko siedzą świnki, które już raz znalazły się w czyimś domu i zostały oddane. Te dwa światy się nie spotykają - a telefon, który właśnie się rozłączył, to jedno z niewielu miejsc, gdzie mogłyby.

Bibliografia

1. Cook AJ, McCobb E. Quantifying the shelter rabbit population: an analysis of Massachusetts and Rhode Island animal shelters. Journal of Applied Animal Welfare Science. 2012;15(4):297-312. DOI: 10.1080/10888705.2012.709084
2. Hou CY, Protopopova A. Rats as pets: Predictors of adoption and surrender of pet rats (Rattus norvegicus domestica) in British Columbia, Canada. PLoS ONE. 2022;17(2):e0264262. DOI: 10.1371/journal.pone.0264262
3. Díaz-Berciano C, Gallego-Agundez M. Abandonment and rehoming of rabbits and rodents in Madrid (Spain): A retrospective study (2008-2021). Journal of Applied Animal Welfare Science. 2024;27(4):712-722. DOI: 10.1080/10888705.2022.2162342
4. Ellis CF, McCormick W, Tinarwo A. Analysis of factors relating to companion rabbits relinquished to two United Kingdom rehoming centers. Journal of Applied Animal Welfare Science. 2017;20(3):230-239. DOI: 10.1080/10888705.2017.1303381
5. Weiss E, Gramann S. A comparison of attachment levels of adopters of cats: fee-based adoptions versus free adoptions. Journal of Applied Animal Welfare Science. 2009;12(4):360-370. DOI: 10.1080/10888700903163674