Członek rodziny. Ale tylko do 30 zł za kilogram karmy

Wszystko to bardzo wzruszające. Przynajmniej do chwili, w której owo "wszystko" trzeba przeliczyć na złotówki.

Wystarczy trochę popracować ze zwierzętami i ich opiekunami, żeby zauważyć pewną prawidłowość. Wielkie deklaracje przychodzą ludziom z niezwykłą łatwością, natomiast rozmowa o rzeczywistych potrzebach zwierzęcia potrafi wywołać zaskakująco gwałtowny powrót do ekonomicznego pragmatyzmu. Członek rodziny, za którego jeszcze przed chwilą gotowi byliśmy oddać życie, nagle okazuje się istotą, na którą trzydzieści złotych za kilogram karmy to absolutne maksimum, bo przecież trzeba zachować zdrowy rozsądek. Miłość pozostaje oczywiście bezwarunkowa, ale dział księgowości właśnie zakończył posiedzenie i podjął ostateczną decyzję.

Takie rozmowy bywają niemal komiczne. Ktoś przychodzi do sklepu zoologicznego i zaczyna od zapewnienia, że szuka naprawdę dobrej karmy. Żadnego badziewia, żadnych kompromisów, ponieważ jego pies jest wyjątkowy, ukochany i zasługuje na wszystko, co najlepsze. Rozmawiamy więc o potrzebach zwierzęcia, dotychczasowym żywieniu, składzie i dostępnych produktach. Okazuje się, że warto byłoby coś zmienić. Wyjaśniamy dlaczego, przedstawiamy możliwości i w pewnym momencie pojawia się cena. Nie byłoby nic dziwnego w pytaniu o tańszy odpowiednik, porównaniu składów czy zwyczajnym przyznaniu, że proponowany produkt przekracza domowy budżet. Problem zaczyna się wtedy, gdy człowiek nie chce już słuchać żadnych argumentów, ponieważ uznał, że karma dla psa po prostu nie powinna tyle kosztować.

"Tyle za karmę dla psa? Bez przesady".

Za karmę dla psa. Właśnie dla tego psa, który pięć minut wcześniej był synkiem, najbliższą rodziną i całym światem swojego właściciela. Jeszcze przed chwilą najważniejsze miało być jego zdrowie, a teraz nie ma nawet ochoty sprawdzić, czy proponowana zmiana rzeczywiście byłaby dla niego korzystna. Nie chodzi już o znalezienie rozsądnego rozwiązania, lecz o udowodnienie, że dotychczasowe musi być wystarczająco dobre, skoro mieści się w zaakceptowanej kwocie. Miłość pozostaje bezwarunkowa, ale potrzeby żywieniowe powinny wykazać się większym zrozumieniem dla domowego budżetu.

Żeby nie było nieporozumień, nie twierdzimy, że droższa karma musi być lepsza. Trzydzieści złotych za kilogram nie stanowi żadnej magicznej granicy pomiędzy prawidłowym a niewłaściwym żywieniem. Można kupić odpowiedni produkt za mniejsze pieniądze, a można zapłacić znacznie więcej za opakowanie, którego największą zaletą jest piękna historia o wilkach, dzikiej naturze i pradawnych instynktach. Pies nie stanie się zdrowszy tylko dlatego, że producent umieścił na worku złote litery i zapewnienie o wyjątkowości receptury. Sama branża zoologiczna doskonale zresztą nauczyła się wykorzystywać emocje opiekunów, sprzedając im nie tylko produkty, ale również poczucie bycia wspaniałym właścicielem. Wystarczy odpowiednio nazwać karmę, dodać kilka modnych składników, opowiedzieć o holistycznej filozofii żywienia i zasugerować, że prawdziwie kochający człowiek nie powinien oszczędzać. Najlepiej oczywiście na produktach właśnie tej firmy. Gdyby o wartości karmy decydowała liczba wzruszających przymiotników na opakowaniu, większość psów osiągałaby doskonałe zdrowie już podczas czytania etykiety.

Nie zamierzamy więc przekonywać nikogo, że odpowiedzialność za zwierzę polega na wybieraniu najdroższego produktu z półki. Chodzi o coś zupełnie innego. O sytuację, w której człowiek przestaje pytać, czego potrzebuje jego zwierzę, ponieważ z góry ustalił już, ile te potrzeby mają prawo kosztować. Nie interesuje go wówczas, czy proponowane rozwiązanie jest uzasadnione, czy można znaleźć równie dobre, ale tańsze, ani nawet czy dotychczasowy sposób postępowania rzeczywiście się sprawdza. Najpierw pojawia się granica wydatków, a dopiero później próba dopasowania do niej argumentów. Jeżeli coś tej granicy nie respektuje, najłatwiej uznać, że jest niepotrzebne.

W Domu Gryzoni spotykamy się z tym zjawiskiem regularnie, choć niekoniecznie podczas rozmów o karmie. Ktoś chce adoptować królika i od pierwszych zdań zapewnia, że zwierzę będzie kochane, rozpieszczane i traktowane jak pełnoprawny domownik. Wszystko wygląda obiecująco, dopóki nie zaczniemy rozmawiać o przestrzeni, sposobie żywienia, zabezpieczeniu mieszkania, opiece weterynaryjnej i potrzebach społecznych tego gatunku. Nagle okazuje się, że część wymagań jest przesadą, część wymysłem współczesnych organizacji prozwierzęcych, a pozostałe niepotrzebnym komplikowaniem sprawy. Przecież kiedyś króliki żyły w klatkach i nikt nie robił z tego problemu.

Rzeczywiście. Kiedyś robiono wiele rzeczy, których dziś już nie robimy, ponieważ zwyczajnie wiemy więcej. Nie wykonywano również wielu badań diagnostycznych, nie rozpoznawano części chorób i nie rozumiano w takim stopniu jak obecnie mechanizmów wpływających na dobrostan zwierząt. Trudno jednak uznać niewiedzę poprzednich pokoleń za szczególnie przekonujący argument na rzecz pozostawania w niej na zawsze. Sam fakt, że królik przeżył kilka lat w niewielkiej klatce, nie oznacza jeszcze, że były to warunki odpowiednie. Przeżycie i dobrostan to dwa różne pojęcia, choć w dyskusjach o wymaganiach zwierząt bywają traktowane jak synonimy. Szczególnie wtedy, gdy ich rozróżnienie oznaczałoby konieczność kupienia większej zagrody albo przemeblowania pokoju.

Podobnie wygląda sprawa ze świnkami morskimi. Mała, sympatyczna, wydaje zabawne dźwięki, można ją głaskać, fotografować i opowiadać znajomym, jak bardzo jest przywiązana do człowieka. Wszystko wspaniale, dopóki nie pojawia się informacja, że świnki morskie są zwierzętami społecznymi i potrzebują odpowiedniego towarzystwa własnego gatunku. Nagle druga świnka staje się problemem. Bo większa przestrzeń, bo więcej sprzątania, bo dodatkowe koszty, bo jedna przecież wygląda na szczęśliwą. W końcu ma człowieka, który ją kocha, rozmawia z nią i regularnie bierze na ręce. Trudno o bardziej komfortowe rozwiązanie, przynajmniej z perspektywy człowieka.

Zawsze zastanawia nas, jak łatwo potrafimy przypisywać zwierzętom ludzkie emocje, a jak trudno przychodzi nam zaakceptowanie potrzeb wynikających z biologii ich gatunku. Potrafimy być przekonani, że świnka traktuje nas jak mamę, królik obraził się za niepodanie smakołyku, a chomik rozumie każde wypowiedziane do niego słowo. Kiedy jednak trzeba uwzględnić potrzeby społeczne, aktywność, rytm dobowy czy wymagania środowiskowe, okazuje się, że zwierzę chyba jednak nie potrzebuje aż tak wiele. Zwłaszcza jeżeli zaspokojenie tych potrzeb wymaga zmiany naszych przyzwyczajeń. Nadajemy zwierzętom ludzkie role, a następnie z zadziwiającą łatwością ignorujemy to, co czyni je zwierzętami.

Nie jest to zresztą wyłącznie kwestia pieniędzy. Równie często chodzi o to, na co jesteśmy gotowi je wydawać. Produkty, które sprawiają przyjemność przede wszystkim właścicielowi, często znajdują nabywców bez większego problemu. Nowe legowisko, bo poprzednie przestało pasować do wystroju mieszkania. Kolejna zabawka, choć w koszu leży już kilkanaście innych. Śliczna miseczka z imieniem, specjalne ciasteczka na urodziny, ubranko na święta, bandana na spacer. Nie ma w tym nic złego, jeśli takie zakupy nie odbywają się kosztem rzeczy naprawdę potrzebnych. Kłopot zaczyna się wtedy, gdy na ozdobną smycz pieniądze znajdują się bez większego zastanowienia, natomiast konieczne badanie weterynaryjne staje się wydatkiem, którego zasadność trzeba tygodniami rozważać.

Ładne legowisko można sfotografować, nową obrożę pokazać znajomym, a zdjęcie psa z urodzinowym tortem ma szansę zebrać setki reakcji. Wyniki prawidłowo przeprowadzonych badań profilaktycznych raczej nie wzbudzą podobnego zainteresowania, a systematyczne ważenie świnki morskiej nie nadaje się na szczególnie porywającą relację na Instagramie. Tymczasem właśnie te mniej widowiskowe czynności mogą mieć dla zdrowia zwierzęcia znacznie większe znaczenie niż wszystkie zgromadzone przez lata akcesoria. Zewnętrzne oznaki naszego przywiązania są po prostu znacznie bardziej atrakcyjne od codziennej odpowiedzialności, która nie zawsze daje się uwiecznić na zdjęciu i zazwyczaj nie budzi szczególnego entuzjazmu otoczenia.

Bo opieka nad zwierzęciem to w dużej mierze rzeczy nudne, powtarzalne i niezbyt wdzięczne. Trzeba posprzątać, przygotować jedzenie, zadbać o aktywność, obserwować stan zdrowia i robić to wszystko również wtedy, gdy jesteśmy zmęczeni, mamy gorszy dzień albo zwyczajnie chcielibyśmy zająć się czymś innym. Nikt nie bije braw za regularnie sprzątaną kuwetę, właściwie przygotowany posiłek czy codzienne pilnowanie, żeby zwierzę miało odpowiednie warunki i mogło bezpiecznie korzystać z dostępnej przestrzeni. Czasami trzeba też zaakceptować, że wspólne życie będzie wyglądało inaczej, niż sobie wyobrażaliśmy, ponieważ rzeczywiste potrzeby zwierzęcia nie zawsze odpowiadają naszym oczekiwaniom. Zwierzę nie jest dodatkiem do naszego wyobrażenia o idealnym domu i nie ma obowiązku dostosowywać swojego zdrowia, zachowania ani biologii do tego, co akurat jest dla nas wygodne.

Kiedy okazuje się, że opieka wymaga większego wysiłku albo wydatków, niż zakładaliśmy, możemy zastanowić się, jak sprostać tym potrzebom w ramach dostępnych możliwości, albo spróbować udowodnić, że potrzeby są przesadzone. To drugie rozwiązanie bywa znacznie wygodniejsze. Weterynarz zalecił badania? Pewnie chce zarobić. Organizacja adopcyjna wymaga odpowiednich warunków? Wymyśla problemy. Ktoś zwrócił uwagę, że klatka jest zbyt mała? Teraz wszystkim się w głowach poprzewracało. Sprzedawca proponuje zmianę karmy, ponieważ dotychczasowa nie sprawdza się u konkretnego zwierzęcia? Na pewno próbuje wcisnąć droższy produkt. W ten sposób każdą niewygodną informację można potraktować jako dowód cudzej niekompetencji, pazerności albo przesadnej troski o dobro zwierząt. Własne postępowanie pozostaje natomiast bez zarzutu, co jest rozwiązaniem wyjątkowo oszczędnym zarówno finansowo, jak i intelektualnie.

Oczywiście zalecenia można i należy weryfikować. Weterynarze bywają omylni, organizacje adopcyjne potrafią stawiać dyskusyjne wymagania, a sprzedawcy nie zawsze kierują się wyłącznie dobrem zwierząt. Nie chodzi o bezkrytyczne przyjmowanie wszystkiego, co powie osoba przedstawiająca się jako specjalista. Chodzi o uczciwe zadanie sobie pytania, czy rzeczywiście szukamy najlepszego rozwiązania, czy tylko kogoś, kto potwierdzi, że niczego nie musimy zmieniać. Internet bardzo ułatwia to drugie. Zawsze znajdzie się ktoś, kto napisze, że jego królik przez dziesięć lat jadł coś, czego nie powinien, i dożył późnej starości. Ktoś inny zapewni, że jego pies nigdy nie miał wykonywanych badań, a mimo to był zdrowy. Jeszcze ktoś opowie o chomiku mieszkającym w małej klatce, który wyglądał na zadowolonego. Z takich pojedynczych historii można zbudować całkiem wygodną filozofię opieki nad zwierzętami, w której cudze doświadczenia stają się dowodem zawsze wtedy, gdy pasują do naszego postępowania, a przestają mieć znaczenie, gdy sugerują konieczność zmiany.

Wada tej filozofii polega na tym, że zwierzę nie może przedstawić własnej opinii. Nie powie nam, że boli je ząb, że brakuje mu przestrzeni, że niewłaściwe podłoże powoduje dyskomfort albo że od miesięcy żyje w warunkach, które nie pozwalają mu realizować naturalnych zachowań. Może wysyłać różne sygnały, ale ich prawidłowe odczytanie wymaga wiedzy, uważności i gotowości do zakwestionowania własnych przekonań. Zwierzę może też bardzo długo nie pokazywać objawów, które człowiek potrafiłby rozpoznać bez odpowiedniej wiedzy. Dlatego zapewnienie "przecież ja go kocham" nie jest odpowiedzią na pytanie o właściwe warunki utrzymania, dietę czy konieczność leczenia. Nie mamy powodu wątpić w szczerość takiego wyznania. Tyle że uczucie opiekuna nie zmienia biologii zwierzęcia. Królik nie przestanie potrzebować ruchu, ponieważ jego właściciel jest do niego niezwykle przywiązany, świnka morska nie stanie się zwierzęciem samotniczym tylko dlatego, że człowiek poświęca jej dużo uwagi, a pies nie będzie lepiej znosił dolegliwości zdrowotnych, ponieważ w domu wszyscy nazywają go ukochanym synkiem.

W Domu Gryzoni dobrze znamy również finansową stronę tej historii. Wiemy, jak wyglądają rachunki za leczenie, ile kosztuje odpowiednie żywienie, jak szybko zużywają się materiały i jak wiele pracy wymaga codzienna opieka. Wiemy też, że pieniędzy nie da się rozciągać w nieskończoność, choć rachunki mają niekiedy bardzo ambitne oczekiwania w tym zakresie. Gdyby samo zapewnianie zwierzętom miłości wystarczało do pokrycia kosztów utrzymania, bylibyśmy prawdopodobnie jedną z najlepiej prosperujących organizacji w kraju. Niestety lecznice weterynaryjne, dostawcy siana i sprzedawcy wyposażenia wykazują zadziwiającą niechęć do przyjmowania wzruszających deklaracji zamiast przelewów. Nie możemy też przyjmować nieograniczonej liczby zwierząt tylko dlatego, że bardzo chcielibyśmy im wszystkim pomóc. Każde kolejne zwierzę oznacza przecież nie tylko dodatkową miskę i miejsce do spania, ale również zobowiązanie, któremu trzeba będzie sprostać za tydzień, za miesiąc i być może przez następne kilka lat.

Nie oznacza to jednak, że odpowiedzialna opieka jest przywilejem ludzi z zasobnym portfelem. Do Domu Gryzoni trafiają również osoby, które mają bardzo ograniczone możliwości finansowe, a mimo to niezwykle poważnie podchodzą do potrzeb swoich zwierząt. Czytają, pytają, przygotowują odpowiednie warunki, szukają tańszych produktów o właściwych parametrach, korzystają z używanego wyposażenia i samodzielnie wykonują część akcesoriów. Planują wydatki, a kiedy pojawia się problem, próbują znaleźć rozwiązanie zamiast udawać, że problem nie istnieje. Nie potrzebują pozłacanej miski ani luksusowego legowiska, żeby zapewnić zwierzęciu dobrą opiekę. Zdarza się jednak, że pomimo wszystkich starań stają przed sytuacją, w której zwyczajnie nie mają pieniędzy na konieczne leczenie. To potrafi być dramatyczny wybór, którego nie rozwiąże żaden felieton o odpowiedzialności. Łatwo byłoby pouczać takich ludzi, siedząc wygodnie przed komputerem i nie wiedząc nic o ich sytuacji.

Czym innym jest jednak brak pieniędzy, a czym innym przekonanie, że zwierzę nie powinno generować kosztów przekraczających nasze oczekiwania. Człowiek, którego nie stać na zalecone leczenie, ale który szuka możliwości pomocy, znajduje się w zupełnie innej sytuacji niż ktoś, kto odrzuca samą potrzebę leczenia, ponieważ uważa je za nieuzasadniony wydatek. Podobnie rozsądne szukanie odpowiedniej karmy w niższej cenie nie ma wiele wspólnego z odmową wysłuchania argumentów przemawiających za zmianą żywienia. Nie wysokość wydatków stanowi tutaj problem, lecz sposób podejmowania decyzji. Oszczędzanie ma sens wtedy, gdy szukamy tańszego sposobu zaspokojenia potrzeb zwierzęcia, a nie wtedy, gdy dla własnej wygody postanawiamy, że niektóre z tych potrzeb po prostu nie istnieją.

Przyjęcie zwierzęcia pod własny dach oznacza również zgodę na pewną nieprzewidywalność. Codzienne wydatki można przynajmniej w przybliżeniu zaplanować, natomiast nagłej choroby, konieczności wykonania kosztownego zabiegu czy wielomiesięcznego leczenia już niekoniecznie. Zwierzę nie jest usługą abonamentową z określonym miesięcznym limitem kosztów, po przekroczeniu którego dostawca powinien przestać naliczać opłaty. Nie podpisuje też zobowiązania, że będzie chorować wyłącznie w terminach dogodnych finansowo dla właściciela. Możemy przygotować się najlepiej, jak potrafimy, ale nie zagwarantujemy sobie, że przez kolejne lata wszystko będzie przebiegało zgodnie z planem. Nie sposób przewidzieć każdego problemu, jednak sam fakt, że problemy mogą się pojawić, powinien być oczywisty jeszcze przed podjęciem decyzji o przyjęciu zwierzęcia.

Dlatego w Domu Gryzoni tak dużą wagę przywiązujemy do warunków adopcji. Nie sprawdzamy ich po to, żeby udowodnić komukolwiek, że jest złym człowiekiem, ani żeby organizować konkurs na najdroższe wyposażenie. Interesuje nas przede wszystkim to, czy przyszły opiekun rozumie potrzeby zwierzęcia i jest gotowy traktować je poważnie również wtedy, gdy pierwszy zachwyt nowym domownikiem ustąpi zwyczajnej codzienności. Kiedy trzeba będzie po raz setny posprzątać, kupić kolejne siano, zaplanować wizytę u weterynarza albo zmierzyć się z problemem, którego nikt wcześniej nie przewidział. Nie wymagamy od ludzi nieomylności ani znajomości wszystkich zagadnień związanych z opieką nad danym gatunkiem. Znacznie ważniejsza jest gotowość do uczenia się, zadawania pytań i zmiany własnych przyzwyczajeń. Człowiek, który potrafi powiedzieć "nie wiedziałem" i próbuje coś poprawić, daje nam znacznie więcej powodów do zaufania niż ten, który na każdą uwagę odpowiada zapewnieniem, że przecież kocha swoje zwierzę najbardziej na świecie.

Być może najciekawszym przejawem naszego stosunku do zwierząt pozostaje zamiłowanie do wielkich poświęceń, oczywiście na poziomie deklaracji. Iluż to ludzi bez wahania wskoczyłoby w ogień za swojego psa, oddało ostatnią kroplę krwi za kota i poświęciło wszystko dla królika! Być może mówią to zupełnie szczerze. Problem polega na tym, że oddanie życia za psa jest sytuacją na tyle niezwykłą, że większość opiekunów nigdy nie zostanie poddana takiej próbie. Znacznie większa jest szansa, że trzeba będzie zapłacić za badania, zapewnić odpowiednie warunki, zmienić karmę albo zrezygnować z weekendowego wyjazdu, ponieważ zwierzę akurat zachorowało. Heroiczne poświęcenie wygląda znakomicie w wyobraźni i właściwie nic nie kosztuje, dopóki pozostaje wyobrażeniem. Tymczasem zwykła, codzienna odpowiedzialność nie jest ani szczególnie widowiskowa, ani wygodna, a już na pewno nie daje się załatwić jednym wzruszającym wpisem w mediach społecznościowych.

Kiedy więc następnym razem ktoś zapewni nas, że jego pies jest pełnoprawnym członkiem rodziny, za którego bez wahania oddałby życie, nie będziemy mieli powodu kwestionować szczerości tego wyznania. Być może rzeczywiście byłby zdolny do tak niezwykłego poświęcenia. Zanim jednak zaczniemy rozważać podobne scenariusze, wypadałoby ustalić, czy w zakres rodzinnych zobowiązań wchodzi również dopłacenie pięciu złotych do kilograma karmy, której ten pies rzeczywiście potrzebuje. Bo jeśli członkostwo w rodzinie obowiązuje tylko do trzydziestu złotych za kilogram, to może należałoby przynajmniej przeczytać warunki tej umowy przed jej podpisaniem.