Otoczenie ma znaczenie

Czym jest wzbogacanie środowiska?

Wzbogacanie środowiska (ang. environmental enrichment) to proces zapewniania zwierzęciu takich bodźców fizycznych, społecznych i sensorycznych, które:

• umożliwiają realizację jego naturalnych zachowań,
• redukują stres i frustrację,
• wspierają rozwój poznawczy i emocjonalny.

W badaniach z udziałem koszatniczek wykazano, że zwierzęta wychowywane w środowisku wzbogaconym (w porównaniu do środowiska standardowego):

• osiągają lepsze wyniki w testach pamięci i uczenia się,
• rzadziej przejawiają stereotypie (np. bieganie w kółko),
• mają niższy poziom kortykosteronu (hormonu stresu),
• nawiązują więcej interakcji społecznych.

Nie tylko kołowrotek - kompleksowe planowanie przestrzeni

Większość opiekunów utożsamia enrichment z kołowrotkiem. Tymczasem to tylko jedna forma aktywności fizycznej, a sama jego obecność nie wystarczy, by zaspokoić potrzeby koszatniczek.

Co powinno znaleźć się w dobrze zaprojektowanym środowisku?

Element	Funkcja
Kołowrotek	Rozładowanie nadmiaru energii, rytm dobowy
Tektura, drewno, sianko	Gryzienie, eksploracja zapachowa, manipulacja
Różne poziomy	Aktywność pionowa, ćwiczenie równowagi
Materiały do budowy gniazda	Realizacja instynktu „gniazdowania” i regulacji temperatury
Skrytki smakowe, tunele	Eksploracja, ukrywanie się, zabawa
Widoczność / schronienie	Balans między bezpieczeństwem a ciekawością

Badania nad wzbogacaniem środowiskowym, prowadzone głównie na myszach i szczurach, wykazują, że zróżnicowanie przestrzenne (poziomy, tunele, układ elementów) wpływa pozytywnie na aktywność eksploracyjną, redukcję zachowań stereotypowych i neuroplastyczność (Nithianantharajah & Hannan, 2006; Sampedro-Piquero & Begega, 2017). Ze względu na zbliżone potrzeby behawioralne i poznawcze, zasady te stosuje się również do koszatniczek.

Znaczenie tekstur - dotyk jako narzędzie neurostymulacji

Koszatniczki postrzegają świat nie tylko przez wzrok i słuch, ale też przez dotyk i wibracje (poprzez łapki, wibrysy, ogon). Dlatego zróżnicowanie powierzchni i faktur nie jest "urozmaiceniem", ale fundamentem ich zdrowia psychicznego.

Kiedy nowości są ciekawe, a kiedy stresujące?

Koszatniczki wykazują zainteresowanie nowymi obiektami, co potwierdzają testy rozpoznawania obiektów (Rivera i in., 2020). Jednocześnie nadmiar bodźców lub zbyt gwałtowne zmiany mogą wywoływać reakcje stresowe - szczególnie u osobników z historią izolacji (Rivera i in., 2021). Oznacza to, że nowość może być nagrodą lub źródłem stresu - zależnie od:

• ilości bodźców jednocześnie,
• momentu w cyklu dobowym (nie wprowadzać zmian tuż przed snem),
• kontekstu emocjonalnego (czy zwierzę ma już wysoki poziom stresu),
• znanych punktów odniesienia (czy nowość występuje razem z czymś znajomym).

Zasada 3 dni:
Nowy element (zabawka, zapach, układ przestrzeni) powinien być obserwowany przez minimum 3 dni:

• jeśli po 3 dniach jest ignorowany lub unika się go - to sygnał negatywny;
• jeśli wzbudza interakcję i jest wykorzystywany - utrzymać go;
• jeśli prowadzi do ukrywania się, apatii, agresji - usunąć.

Enrichment jako element terapii behawioralnej

W warunkach adopcyjnych i rehabilitacyjnych enrichment nie tylko poprawia komfort życia, ale też może odwrócić skutki stresu, izolacji i traumy.

Narzędzia terapeutyczne:

• „Woreczek bezpieczeństwa” - miękka torba noszona przy ciele człowieka, zawierająca znany zapach i materiał do przytulania.
• Zabawy w ukrywanie przysmaków - przywracają zachowania poszukiwawcze, zwiększają koncentrację.
• Eksperymentalne korytarze, labirynty - poprawiają pamięć przestrzenną i koordynację.

Kołowrotek - niezbędnik, ale z zastrzeżeniami

Kołowrotek to jedno z podstawowych narzędzi wzbogacających środowisko koszatniczek, szczególnie ważne w warunkach ograniczonej przestrzeni. W naturze koszatniczki potrafią przemieszczać się na duże odległości w poszukiwaniu pokarmu, partnerów czy bezpiecznego schronienia. Brak możliwości realizowania tej potrzeby ruchu w niewoli prowadzi do frustracji, stereotypii i spadku funkcji poznawczych.

Badania wykazały, że dostęp do kołowrotka wpływa na rytm dobowy koszatniczek - w warunkach podwyższonej temperatury otoczenia zwierzęta przesuwają aktywność na porę nocną, co interpretuje się jako behawioralną strategię termoregulacji (Vivanco i in., 2010; Baño-Otalora i in., 2021). Regularna aktywność fizyczna u gryzoni wiąże się również z lepszą habituacją odpowiedzi kortykosteronowej na powtarzający się stres (Sasse i in., 2008).

Kołowrotek dla koszatniczki musi mieć:
odpowiednią średnicę (dla uniknięcia deformacji kręgosłupa),
pełną bieżnię (bez prętów ani szczelin - ryzyko urazów łap),
cichą oś obrotu (dźwięk generowany przez opór może zniechęcać),
stabilne mocowanie (najlepiej poza klatką lub do ściany klatki).

U niektórych osobników może dojść do kompulsywnego używania kołowrotka (bieganie godzinami bez celu), co zamiast regulować aktywność - ją zaburza. W takich przypadkach warto czasowo ograniczyć dostęp, a zamiast tego wprowadzić dodatkowe formy stymulacji (np. labirynty, żerowanie, zadania poznawcze).

Średnica kołowrotka powinna umożliwiać bieg z naturalnie wyprostowanym kręgosłupem. Dla dorosłej koszatniczki (długość ciała ok. 12-19 cm) oznacza to średnicę orientacyjnie 30-35 cm - analogicznie do zaleceń dla podobnej wielkości gryzoni (TVT, 2010).

Wnioski

Koszatniczki to gryzonie, których dobrostan opiera się na ruchu, eksploracji, manipulacji i społecznym zaangażowaniu. Ich środowisko nie może być statyczne i minimalistyczne - powinno być przemyślane, dynamiczne i zróżnicowane sensorycznie.

Dobrze zaplanowany enrichment to nie luksus, ale podstawa dobrostanu psychicznego, neurobiologicznego i fizycznego.

Bibliografia

1. Cavieres G, Bozinovic F, Bogdanovich JM, Rivera DS. (2023). Impact of prolonged chronic social isolation stress on behavior and multifractal complexity of metabolic rate in Octodon degus. Frontiers in Behavioral Neuroscience, 17:1239157.
2. Garduño BM, Holmes TC, Deacon RMJ, Xu X, Cogram P. (2024). Octodon degus laboratory colony management principles and methods for behavioral analysis for Alzheimers disease neuroscience research. Frontiers in Aging Neuroscience, 16:1517416.
3. Nithianantharajah J, Hannan AJ. (2006). Enriched environments, experience-dependent plasticity and disorders of the nervous system. Nature Reviews Neuroscience, 7(9):697-709.
4. Rivera DS, Inestrosa NC, Bozinovic F. (2016). On cognitive ecology and the environmental factors that promote Alzheimer disease: lessons from Octodon degus (Rodentia: Octodontidae). Biological Research, 49:10.
5. Rivera DS, Lindsay CB, Oliva CA, Codocedo JF, Bozinovic F, Inestrosa NC. (2020). Effects of long-lasting social isolation and re-socialization on cognitive performance and brain activity: a longitudinal study in Octodon degus. Scientific Reports, 10:18315.
6. Rivera DS, Lindsay CB, Oliva CA, Bozinovic F, Inestrosa NC. (2021). „Live together, die alone”: The effect of re-socialization on behavioural performance and social-affective brain-related proteins after a long-term chronic social isolation stress. Neurobiology of Stress, 14:100289.
7. Sampedro-Piquero P, Begega A. (2017). Environmental Enrichment as a Positive Behavioral Intervention Across the Lifespan. Current Neuropharmacology, 15(4):459-470.
8. Vivanco P, Baño Otalora B, Rol MÁ, Madrid JA. (2010). Dissociation of the circadian system of Octodon degus by T28 and T21 light-dark cycles. Chronobiology International, 27(8):1580-1595.
9. Tierärztliche Vereinigung für Tierschutz e.V. (TVT). Merkblatt zur Heimtierhaltung von Kleinsäugern.
10. Sasse SK, Greenwood BN, Masini CV, Nyhuis TJ, Fleshner M, Day HEW, Campeau S. (2008). Chronic voluntary wheel running facilitates corticosterone response habituation to repeated audiogenic stress exposure in male rats. Stress, 11(6):425-437.
11. Baño-Otalora B, Rol MA, Madrid JA. (2021). Behavioral and Thermoregulatory Responses to Changes in Ambient Temperature and Wheel Running Availability in Octodon degus. Frontiers in Integrative Neuroscience, 15:684988.