W naturze koszatniczki spędzają znaczną część życia pod ziemią. Systemy nor, które budują na chilijskich równinach matorral, mogą osiągać długość dwóch metrów i więcej, sięgać na głębokość do 60 centymetrów, a ich średnica wynosi zazwyczaj 8-10 centymetrów. Te podziemne struktury służą jako schronienie przed drapieżnikami, magazyny żywności, miejsca gniazdowania i sposób na ucieczkę przed ekstremalnymi temperaturami - zarówno upałami chilijskiego lata, jak i chłodami zimy.

W hodowli domowej kopanie pozostaje jednym z najbardziej fundamentalnych zachowań gatunkowych koszatniczek. Kiedy zwierzę nie ma możliwości realizacji tego instynktu, może rozwinąć zachowania stereotypowe, nadmiernie obgryzać kraty klatki lub wykazywać inne oznaki frustracji. Zapewnienie możliwości kopania to nie luksus, a podstawowy element dobrostanu.

Ziemia - rozumiana jako włókno kokosowe, substraty terrarystyczne lub odpowiednio przygotowana gleba - stanowi jeden z najlepszych sposobów na zaspokojenie tej potrzeby w warunkach domowych. Nie jest to jednak rozwiązanie pozbawione ryzyka i wymaga starannego przygotowania.

Nauka o kopaniu

Anatomia i fizjologia kopania

Koszatniczki należą do gryzoni półpodziemnych. W przeciwieństwie do gatunków stricte podziemnych - jak golce piaskowe czy tukotuki - nie są morfologicznie wyspecjalizowane do życia pod ziemią.Mają stosunkowo duże oczy, długie palce zakończone ostrymi pazurami służącymi do kopania, a ich sylwetka nie jest przystosowana do ciągłego poruszania się w ciasnych tunelach.

Mimo to, badania zespołu Ebensperger i Bozinovic z Pontificia Universidad Católica de Chile, opublikowane w roku 2000, wykazały, że koszatniczki posiadają rozwinięty repertuar zachowań związanych z kopaniem. Zwierzęta używają przednich łap i zębów do rozluźniania gleby, a następnie zsynchronizowanymi ruchami wszystkich czterech kończyn przesuwają materiał za siebie.

Energetyka kopania

Te same badania wykazały interesującą zależność między wilgotnością gleby a efektywnością kopania. Koszatniczki kopiące w miękkiej, wilgotnej glebie zużywały wprawdzie więcej energii w jednostce czasu, ale usuwały proporcjonalnie znacznie więcej materiału. W efekcie kopanie w twardej, suchej glebie było mniej opłacalne energetycznie - koszt usunięcia tej samej ilości gleby był wyższy.

Wniosek praktyczny: wilgotna ziemia jest dla koszatniczek łatwiejsza do kopania i bardziej satysfakcjonująca. W naturze szczyt aktywności związanej z budową nor przypada na okres opadów, kiedy gleba jest miększa.

Społeczny aspekt kopania

Kopanie u koszatniczek to często aktywność grupowa. Ebensperger i Bozinovic (2000) opisali zjawisko tzw. łańcuchów kopania, gdzie kilka osobników pracuje w jednym miejscu, tworząc swoisty łańcuch produkcyjny - jeden rozluźnia glebę, drugi ją przesuwa, kolejny wyrzuca na zewnątrz.

W badaniach laboratoryjnych koszatniczki żyjące w grupach trzyosobowych usuwały istotnie więcej gleby per capita niż osobniki kopiące samotnie. Nie dlatego, że pojedyncze zwierzę kopało mniej intensywnie - czas poświęcony na kopanie był podobny - ale dlatego, że koordynacja wysiłków zwiększała efektywność.

To ma praktyczne znaczenie: jeśli w klatce mieszka stadko koszatniczek, pojemnik z ziemią może stać się centrum aktywności społecznej, nie tylko indywidualnym wzbogaceniem środowiska.

Środowisko naturalne jako wzorzec

Chilijski matorral

Koszatniczki zamieszkują ekosystem zwany matorral - śródziemnomorski typ roślinności krzewiastej, występujący na zachodnich stokach Andów między 28° a 35° szerokości geograficznej południowej. To środowisko charakteryzuje się gorącymi, suchymi latami i chłodnymi, wilgotnymi zimami. Średnie roczne opady wynoszą około 376 mm, z czego 80-90% przypada na zimę, a zaledwie 3% na lato.

Gleba w tych regionach jest zróżnicowana, ale dominują podłoża mineralne, często piaszczyste lub gliniasto-piaszczyste, z niską zawartością materii organicznej. pH jest zazwyczaj neutralne lub lekko zasadowe.

Mikrośrodowisko nory

Wnętrze nory oferuje stabilniejsze warunki niż powierzchnia. Temperatura jest bardziej wyrównana - latem panuje tam chłód względem rozgrzanej powierzchni, zimą ciepło względem mroźnego powietrza. Wilgotność utrzymuje się na wyższym poziomie. Koncentracja tlenu jest nieco niższa, a dwutlenku węgla wyższa - koszatniczki ewoluowały specyficzne adaptacje fizjologiczne pozwalające im tolerować te warunki.

Te obserwacje mają znaczenie przy projektowaniu wzbogacenia środowiska: ziemia powinna być wilgotna, ale nie mokra, a pojemnik z substratem powinien mieć dobrą wentylację, by nie kumulować wilgoci i gazów.

Wybór substratu

Włókno kokosowe

Włókno kokosowe - sprasowane w kostki lub sprzedawane luzem - to najpopularniejszy wybór wśród opiekunów gryzoni i gadów. Powstaje z włóknistej części łupin kokosowych i jest produktem ubocznym przemysłu kokosowego.

Zalety: Włókno kokosowe jest hipoalergiczne, nietoksyczne nawet przy przypadkowym połknięciu, dobrze utrzymuje strukturę tuneli przy odpowiedniej wilgotności, ma wysoką zdolność zatrzymywania wody (może wchłonąć 5-7 razy swoją objętość), jest lekkie i łatwe w przechowywaniu, a także w pełni biodegradowalne.

Wady: W stanie suchym może być pyliste, co stanowi potencjalne zagrożenie dla układu oddechowego. Nie zawiera żadnych składników odżywczych - co w przypadku substratu do kopania nie ma znaczenia, ale warto o tym pamiętać. Jakość różni się między producentami - tańsze produkty mogą zawierać więcej soli lub być słabiej przepłukane.

Przygotowanie: Standardowa kostka o masie 650 g wymaga około 3-4 litrów wody i po namoczeniu rozszerza się do objętości około 8-9 litrów. Kostka powinna być zalana ciepłą wodą i pozostawiona na 15-30 minut, a następnie rozluźniona ręcznie. Jeśli po rozbiciu pozostają suche fragmenty w środku, należy dodać więcej wody.

Przed użyciem warto odcisnąć nadmiar wody - substrat powinien być wilgotny, ale nie kapać. Dobry sposób na sprawdzenie: ściśnięty w dłoni powinien trzymać kształt, ale nie powinien zostawiać mokrej plamy na papierze.

Ziemia terrarystyczna

Gotowe mieszanki dla gadów, dostępne w sklepach zoologicznych, często zawierają kombinację włókna kokosowego z innymi składnikami - piaskiem, korą, węglem aktywnym. Produkt tego typu są zazwyczaj wysterylizowane i gotowe do użycia.

Zalety: Wygoda - nie wymagają przygotowania. Często mają zrównoważony skład, łączący właściwości różnych materiałów.

Wady: Wyższa cena w przeliczeniu na objętość. Skład może się różnić między partiami. Niektóre produkty zawierają dodatki (np. włókna mchu sphagnum), które nie są idealne dla koszatniczek.

Ziemia ogrodowa - czy to opcja?

Teoretycznie tak, praktycznie wymaga znacznie więcej pracy. Ziemia z ogrodu zawiera nieznane mikroorganizmy, potencjalnie patogeny, jaja pasożytów, nasiona chwastów i różnorodne zanieczyszczenia. Może też zawierać pozostałości nawozów lub pestycydów.

Jeśli ktoś decyduje się na tę opcję, konieczna jest pasteryzacja termiczna. Standardowy protokół: warstwa gleby o grubości około 10 cm w naczyniu żaroodpornym, przykrytym folią aluminiową, prażona w temperaturze 82-93°C przez minimum 30 minut. Temperatura gleby, nie piekarnika - warto użyć termometru do żywności. Przekroczenie 100°C może prowadzić do uwalniania toksycznych związków, szczególnie w glebie bogatej w materię organiczną. Warto pamiętać, że pasteryzacja eliminuje większość patogenów wegetatywnych, ale nie niszczy wszystkich przetrwalników bakteryjnych (np. Clostridium) - pełna sterylizacja wymagałaby wyższych temperatur lub autoklawu.

Po sterylizacji glebę należy pozostawić do ostygnięcia i dać jej „odpocząć” przez kilka dni przed użyciem, by ustabilizowały się procesy chemiczne.

Czego absolutnie unikać

Torf - zakwasza środowisko i pyli.
Piasek - nie utrzymuje struktury tuneli, może powodować podrażnienia oczu i dróg oddechowych.
Gleba z terenów przemysłowych lub przy drogach - ryzyko zanieczyszczeń metalami ciężkimi.
Substraty zapachowe - koszatniczki mają wrażliwy układ oddechowy.
Gleba z dodatkiem nawozów lub środków ochrony roślin - nawet „naturalne” nawozy organiczne mogą być niebezpieczne.

Zagrożenia mikrobiologiczne i jak im zapobiegać

Aspergillus fumigatus

Grzyb Aspergillus fumigatus jest wszechobecny w środowisku - występuje w glebie, kompostownikach, rozkładającej się materii roślinnej. Jego zarodniki (konidia) o średnicy 2-3 μm łatwo unoszą się w powietrzu i mogą być wdychane. U osobników z prawidłowo funkcjonującym układem odpornościowym rzadko powodują problemy, ale u osłabionych, zestresowanych lub młodych zwierząt mogą prowadzić do aspergilozy - ciężkiej infekcji układu oddechowego.

Minimalizacja ryzyka:
Używanie sterylnych lub wysterylizowanych substratów. Utrzymywanie substratu w odpowiedniej wilgotności - zbyt mokry sprzyja rozwojowi grzybów, zbyt suchy zwiększa pylenie. Regularna wymiana substratu. Dobra wentylacja klatki. Unikanie przechowywania otwartego substratu w wilgotnych pomieszczeniach.

Inne patogeny glebowe

Bakterie z rodzajów Salmonella i Clostridium mogą występować w glebie, szczególnie takiej, która miała kontakt z odchodami ptaków lub innych zwierząt. Pseudomonas i Klebsiella to oportunistyczne patogeny, które w normalnych warunkach nie stanowią zagrożenia, ale mogą je stanowić dla osłabionego zwierzęcia.
Konidia grzybów z rodzaju Fusarium i Mucor również występują w glebie i mogą powodować infekcje grzybicze u gryzoni.

Praktyczna zasada: Gotowe substraty przeznaczone dla zwierząt terrarystycznych przechodzą procesy sterylizacji lub pasteryzacji i są znacznie bezpieczniejsze niż gleba „spod łopaty”. Jeśli używa się własnej gleby, sterylizacja termiczna jest koniecznością, nie opcją.

Praktyczne wdrożenie

Pojemnik na ziemię do kopania powinien być:
  • Odpowiednio duży : minimum 30×20 cm powierzchni i 20 cm głębokości dla jednej koszatniczki, więcej dla grupy. Im większy, tym lepiej.
  • Stabilny : koszatniczki kopią energicznie i lekki pojemnik może się przewracać.
  • Łatwy do czyszczenia : gładkie powierzchnie bez szczelin.
  • Bezpieczny : bez ostrych krawędzi, wykonany z materiału odpornego na gryzienie (ceramika, szkło, metal) lub z akceptacją, że plastik może zostać pogryziony.
Dobre opcje to ceramiczne miski dla psów, szklane pojemniki, plastikowe kuwety dla kotów (niebezpieczeństwo gryzienia), metalowe brytfanny.

Głębokość substratu

Minimalna użyteczna głębokość to około 5 cm - pozwala na podstawowe kopanie i grzebanie. Optymalna głębokość to 10-20 cm lub więcej, co umożliwia tworzenie tuneli i jam.

Przy większej głębokości warto dodać elementy strukturalne - gałązki, korzenie, kamienie - które pomogą stabilizować tunele i uczynią kopanie bardziej interesującym.

Wilgotność

Właściwa wilgotność substratu to klucz do sukcesu. Zbyt suchy substrat pyli, nie utrzymuje kształtu tuneli i jest mniej satysfakcjonujący dla zwierzęcia. Zbyt mokry sprzyja rozwojowi grzybów i bakterii, może prowadzić do problemów zdrowotnych.

Test praktyczny: po ściśnięciu garści substratu w dłoni powinien on utrzymywać kształt, ale nie powinna z niego kapać woda ani zostawiać mokrej plamy po położeniu na suchym papierze.

Substrat należy regularnie kontrolować i w razie potrzeby zwilżać z rozpylacza lub wymieniać, jeśli jest zbyt mokry lub zaczyna nieprzyjemnie pachnieć.

Częstotliwość wymiany

Całkowita wymiana substratu powinna następować co 2-4 tygodnie, w zależności od intensywności użytkowania, liczby zwierząt i warunków w pomieszczeniu. Sygnały do wcześniejszej wymiany to nieprzyjemny zapach (amoniak, stęchlizna), widoczna pleśń lub grzyby, nadmierna wilgotność lub przeciwnie - całkowite wyschnięcie.

Między pełnymi wymianami warto usuwać widoczne zanieczyszczenia (odchody, resztki jedzenia) i uzupełniać substrat, jeśli jego poziom znacząco się obniżył.

Lokalizacja w klatce

Pojemnik z ziemią może stać na dnie klatki jako stała część wyposażenia lub być wprowadzany na określone godziny jako forma wzbogacenia. Obie strategie mają swoje zalety.

Przy stałej lokalizacji koszatniczki traktują przestrzeń do kopania jako część swojego terytorium i mogą budować bardziej rozbudowane struktury. Przy wprowadzaniu czasowym nowość stymuluje aktywność i zainteresowanie.

Niezależnie od wybranej strategii, pojemnik nie powinien stać bezpośrednio pod poidłem (ryzyko zamoczenia) ani w miejscach, gdzie zwierzęta regularnie załatwiają potrzeby fizjologiczne

Rozwiązywanie problemów

Problem: Substrat pyli

Przyczyna: Zbyt suchy substrat, niska jakość produktu.

Rozwiązanie: Zwiększyć wilgotność spryskując wodą z rozpylacza. Rozważyć zmianę dostawcy/produktu. Przed wprowadzeniem do klatki przesiać przez sito, by usunąć drobny pył.

Problem: Pojawia się pleśń

Przyczyna: Zbyt wysoka wilgotność, słaba wentylacja, zanieczyszczenie materią organiczną.

Rozwiązanie: Natychmiast usunąć zapleśniały substrat. Zmniejszyć wilgotność przy następnej partii. Poprawić wentylację klatki. Częściej usuwać resztki jedzenia z pojemnika.

Problem: Koszatniczki nie są zainteresowane

Przyczyna: Zbyt twardy lub zbyt płytki substrat, stres lub choroba, brak nawyku.

Rozwiązanie: Zwiększyć głębokość i wilgotność substratu. Ukryć w środku smakołyki jako zachętę. Dać zwierzętom czas na oswojenie się - niektóre osobniki potrzebują dni lub tygodni, by zacząć korzystać z nowego wzbogacenia.

Problem: Substrat jest wyrzucany poza pojemnik

Przyczyna: Naturalne zachowanie - koszatniczki usuwają wykopaną ziemię z tunelu.

Rozwiązanie: To normalne i nie da się tego całkowicie wyeliminować. Można zmniejszyć skalę problemu używając pojemnika z wyższymi ściankami lub umieszczając go w większym, płaskim pojemniku, który zbiera rozsypany materiał. Alternatywnie - zaakceptować jako cenę naturalnego zachowania.

Problem: Koszatniczki jedzą substrat

Przyczyna: Ciekawość, próba uzupełnienia diety o minerały, zachowanie eksploracyjne.

Rozwiązanie: Włókno kokosowe jest nietoksyczne i niewielkie ilości nie powinny szkodzić. Jeśli zjadanie jest obsesyjne lub bardzo intensywne, należy skonsultować się z weterynarzem - może to wskazywać na niedobory w diecie lub problem zdrowotny. Upewnić się, że substrat nie

Alternatywy i uzupełnienia

Piasek kąpielowy
Piasek do kąpieli dla szynszyli może być dodany do ziemi w proporcji około 1:4 (piasek:ziemia), co zmienia teksturę i dodaje możliwość tarzania się. Nie powinien jednak zastępować ziemi jako jedyny substrat do kopania - nie utrzymuje struktury tuneli.

Siano i słoma
Siano (szczególnie timothy hay) może być mieszane z ziemią, co pomaga stabilizować tunele i dodaje element jadalny. Słoma jest mniej wartościowa odżywczo, ale również może służyć jako wzmocnienie strukturalne.

Liście i kora
Suszone liście (dębu, buka, jabłoni - z drzew nietrujących i niepryskanych) mogą być dodawane do substratu jako element sensoryczny. Kora (np. korkowa) może służyć jako elementy do grzebania i ukrywania się.

Systemy tunelowe
Plastikowe lub ceramiczne tunele umieszczone w substracie mogą służyć jako „startery” nor, które koszatniczki rozbudowują według własnego projektu.

Podsumowanie

Zapewnienie koszatniczkom możliwości kopania to jeden z najważniejszych elementów wzbogacenia środowiska dla tego gatunku. Ziemia - w postaci włókna kokosowego, gotowych substratów terrarystycznych lub starannie przygotowanej gleby - oferuje naturalne medium do realizacji tego instynktu.

Klucz do sukcesu leży w odpowiednim przygotowaniu substratu, utrzymaniu właściwej wilgotności, regularnej wymianie i monitorowaniu stanu zdrowia zwierząt. Przy zachowaniu podstawowych zasad higieny i bezpieczeństwa, pojemnik z ziemią może stać się ulubionym miejscem aktywności koszatniczek, przyczyniając się do ich fizycznego i psychicznego dobrostanu.

Bibliografia

  1. Ebensperger, L.A. & Bozinovic, F. (2000). Communal burrowing in the hystricognath rodent, Octodon degus: a benefit of sociality? Behavioral Ecology and Sociobiology, 47(5), 365-369.
  2. Ebensperger, L.A. & Bozinovic, F. (2000). Energetics and burrowing behaviour in the semifossorial degu Octodon degus (Rodentia: Octodontidae). Journal of Zoology, 252(2), 179-186.
  3. Latgé, J.-P. (1999). Aspergillus fumigatus and aspergillosis. Clinical Microbiology Reviews, 12(2), 310-350.
  4. Olsson, I.A.S. & Dahlborn, K. (2002). Improving housing conditions for laboratory mice: a review of „environmental enrichment”. Laboratory Animals, 36(3), 243-270.
  5. Young, R.J. (2003). Environmental Enrichment for Captive Animals. Oxford: Blackwell Publishing.
  6. Baker, K.F. & Chandler, P.A. (1957). The U.C. System for Producing Healthy Container-Grown Plants. California Agricultural Experiment Station Manual 23.