Zatkanie u królików

Syndrom zatrzymania perystaltyki przewodu pokarmowego, nazywany w weterynarii GI stasis (od ang. gastrointestinal stasis), należy do najczęstszych i jednocześnie najbardziej niebezpiecznych schorzeń domowych królików. W praktyce klinicznej GI stasis jest jednym z najczęstszych stanów nagłych u królików; w części analiz odsetek pacjentów z takim rozpoznaniem przekracza 25%, ale wartości zależą od populacji i definicji przypadku.

Układ pokarmowy królika - ewolucyjna doskonałość na krawędzi katastrofy

Aby zrozumieć, dlaczego zatkanie stanowi tak poważne zagrożenie, trzeba najpierw przyjrzeć się niezwykłemu układowi trawiennemu królika. Te niepozorne zwierzęta są tak zwanymi fermentatorami tylnego odcinka przewodu pokarmowego, co oznacza, że podobnie jak świnki morskie, wykorzystują fermentację w jelicie ślepym i okrężnicy (hindgut fermentation), czyli w dalszej części przewodu pokarmowego do trawienia włóknistego pokarmu roślinnego ³⁴.

Kluczowym organem w tym systemie jest jelito ślepe, czyli kątnica. U królika jelito ślepe jest wyjątkowo duże - to najbardziej wyeksponowany narząd tylnego odcinka przewodu pokarmowego i zwykle zawiera około 40% treści jelitowej, pełniąc rolę głównego „fermentora” ³. Wewnętrzna ściana kątnicy tworzy charakterystyczną spiralę złożoną z dwudziestu dwóch do dwudziestu pięciu zwojów, co znacząco zwiększa powierzchnię kontaktu z fermentującą treścią ⁵. Na końcu jelita ślepego znajduje się wyrostek robaczkowy, który jest bogaty w tkankę limfoidalną i pełni istotną rolę immunologiczną w obrębie jelita ślepego.

W kątnicy bytuje złożona społeczność mikroorganizmów, obejmująca setki gatunków bakterii, w tym liczne bakterie beztlenowe (m.in. z grupy Bacteroidetes/Bacteroides), a także pierwotniaki, drożdże i inne organizmy, z których wiele do dziś nie zostało dokładnie zidentyfikowanych ³⁷. Te drobnoustroje żyją w symbiozie z królikiem - rozkładają błonnik celulozowy, którego ssaki nie są w stanie trawić samodzielnie, i przekształcają go w substancje odżywcze przyswajalne dla organizmu gospodarza.

Produktami fermentacji jelitowej są przede wszystkim lotne kwasy tłuszczowe, głównie kwas octowy, propionowy i masłowy, które mogą pokrywać znaczną część zapotrzebowania energetycznego królika (często podaje się wartości rzędu ~30-40% utrzymania), zależnie od diety i warunków ³⁸. Oprócz kwasów tłuszczowych bakterie jelitowe produkują witaminy z grupy B, witaminę K oraz białka mikrobiologiczne o wysokiej wartości odżywczej.

Królik wykształcił fascynujący mechanizm pozwalający na maksymalne wykorzystanie tych cennych produktów fermentacji. W jego jelicie grubym zachodzi unikalne sortowanie treści pokarmowej według wielkości cząsteczek. Duże, słabo fermentujące cząstki włókna (często opisywane jako >0,5 mm) są kierowane dystalnie i wydalane jako twarde bobki, podczas gdy drobniejsze frakcje i płyn są zawracane do kątnicy do dalszej fermentacji ³⁵. Natomiast drobniejsze cząsteczki, bogate w składniki odżywcze i mikroorganizmy, są cofane ruchami antyperistaltycznymi z powrotem do kątnicy, gdzie podlegają dalszej fermentacji.

Po kilku godzinach fermentacji ta bogata w składniki odżywcze masa jest formowana w specjalną strukturę zwaną fusus coli, pokrywana ochronną warstwą śluzu i wydalana jako cekotrofy, potocznie nazywane „nocnymi odchodami” lub „miękkimi bobkami” ³⁹. Cekotrofy wyglądają jak małe kiście winogron o intensywnym zapachu i są zjadane przez królika bezpośrednio z odbytu, najczęściej w godzinach porannych lub wieczornych. Ten proces, nazywany cekotrofią, pozwala na ponowne przepuszczenie cennych składników przez górny odcinek przewodu pokarmowego, gdzie witaminy, aminokwasy i inne substancje odżywcze są wchłaniane w jelicie cienkim ⁵⁹.

Cały ten skomplikowany system działa jednak tylko wtedy, gdy jest zasilany odpowiednim paliwem - dużymi ilościami nierozpuszczalnego błonnika. Włókna pokarmowe pełnią podwójną funkcję: po pierwsze, mechanicznie stymulują perystaltykę jelit, działając niczym szczotka przesuwająca treść przez kolejne odcinki przewodu pokarmowego; po drugie, stanowią substrat dla korzystnej mikroflory jelitowej ³¹⁰. Gdy tej błonnikowej stymulacji zabraknie, cały precyzyjnie wyregulowany mechanizm zaczyna się rozpadać.

Mechanizm powstawania zatkania

W większości przypadków to, co opiekunowie nazywają ‘zatkaniem’, nie jest chorobą samą w sobie, lecz zespołem objawów będących odpowiedzią organizmu na czynnik pierwotny. Można je porównać do gorączki u ludzi - sama w sobie nie jest jednostką chorobową, ale sygnałem, że coś w organizmie funkcjonuje nieprawidłowo ¹². Zrozumienie mechanizmu powstawania zatkania wymaga prześledzenia kaskady zdarzeń, która prowadzi od początkowego zaburzenia do potencjalnie śmiertelnego stanu.

Pierwszym ogniwem łańcucha jest zwykle spowolnienie perystaltyki jelitowej. Może ono nastąpić z wielu powodów: niedostatecznej ilości błonnika w diecie, stresu, bólu związanego z inną chorobą, odwodnienia lub działania niektórych leków ¹¹¹. Gdy ruchy robaczkowe jelit zwalniają, treść pokarmowa przestaje przemieszczać się z normalną prędkością. W żołądku, który u zdrowego królika nigdy nie jest całkowicie pusty, zaczyna gromadzić się niestrawiony pokarm zmieszany z połkniętą podczas pielęgnacji sierścią.

W normalnych warunkach obecność pewnej ilości sierści w żołądku nie stanowi problemu - włosy są po prostu przepychane wraz z resztą treści pokarmowej i wydalane z odchodami ¹¹². Jednak gdy perystaltyka słabnie, sierść zaczyna się splatać z pokarmem, tworząc coraz gęstszą masę. Płyn jest stopniowo wchłaniany ze ścian żołądka, co prowadzi do dalszego zagęszczenia i zestalenia zawartości. Ta twarda, ciastowata masa, błędnie nazywana „kulą włosową” lub trichobezoarem, jest w rzeczywistości skutkiem zatrzymania perystaltyki, a nie jego przyczyną ¹³.

Równolegle do zmian w żołądku zachodzą groźne procesy w jelicie ślepym. Spowolnienie motoryki kątnicy prowadzi do dłuższego zalegania treści pokarmowej i zmian w środowisku fermentacyjnym. Produkcja lotnych kwasów tłuszczowych spada, a środowisko w kątnicy ulega zmianie - co sprzyja dysbiozie i destabilizuje delikatną równowagę mikrobiologiczną ³⁷. Ta z pozoru niewielka zmiana ma katastrofalne konsekwencje dla delikatnej równowagi mikrobiologicznej.

W prawidłowo funkcjonującym jelicie ślepym część drobnoustrojów potencjalnie patogennych jest obecna w niewielkiej ilości, a problem zaczyna się wtedy, gdy warunki w kątnicy sprzyjają ich nadmiernemu wzrostowi i zaburzają równowagę ekosystemu (dysbioza). Zmiana pH destabilizuje tę równowagę, pozwalając patogenom na gwałtowne namnażanie. Szczególnie niebezpieczne są bakterie Clostridium spiroforme, które w warunkach dysbiozy mogą produkować silne toksyny jelitowe; w przypadku C. spiroforme kluczowa jest toksyna iota (enterotoksyna) ¹¹³.

Namnażające się patogeny fermentują zalegającą treść pokarmową w sposób nieprawidłowy, produkując duże ilości gazów, głównie dwutlenku węgla i wodoru ³. Gazy te rozciągają ściany jelit, powodując narastający ból brzucha. Królik cierpiący na ból przestaje jeść, co dodatkowo pogarsza sytuację - brak świeżego pokarmu oznacza brak stymulacji błonnikowej dla perystaltyki i brak substratu dla korzystnej mikroflory ¹¹¹.

Powstaje klasyczne błędne koło: spowolnienie perystaltyki prowadzi do dysbiozy, dysbioza powoduje produkcję gazów i toksyn, gazy wywołują ból, ból hamuje apetyt, brak jedzenia pogłębia spowolnienie perystaltyki. Bez interwencji z zewnątrz to błędne koło zacieśnia się z każdą godziną, prowadząc do całkowitego zatrzymania motoryki jelitowej, stanu określanego jako ileus ¹³.

Toksyny produkowane przez Clostridium i inne patogeny przedostają się do krwioobiegu i obciążają wątrobę, która próbuje je neutralizować ³¹⁴. Jeśli proces trwa wystarczająco długo, może dojść do uszkodzenia tego organu. Równocześnie królik z długotrwałym brakiem apetytu wchodzi w stan ujemnego bilansu energetycznego. Organizm zaczyna mobilizować rezerwy tłuszczowe, które są transportowane do wątroby w celu przekształcenia w glukozę. Gdy napływ wolnych kwasów tłuszczowych przekracza możliwości metaboliczne hepatocytów, dochodzi do stłuszczenia wątroby, czyli hepatic lipidosis, które może prowadzić do niewydolności tego organu ¹⁴¹⁵.

Przyczyny zatkania

Zatkanie zawsze ma swoją przyczynę pierwotną, choć niekiedy jej identyfikacja może być trudna. Wśród najczęstszych sprawców na pierwszym miejscu znajduje się nieprawidłowa dieta, która według różnych źródeł odpowiada za większość przypadków obserwowanych w praktyce klinicznej ¹²¹⁰.

Króliki są ewolucyjnie przystosowane do diety składającej się niemal wyłącznie z traw i innych roślin włóknistych. W naturze spędzają znaczną część doby na wypasie, nieustannie przeżuwając trawy o zawartości błonnika surowego sięgającej dwudziestu pięciu procent ¹⁰¹⁶. Ich układ pokarmowy wymaga co najmniej piętnastu do dwudziestu procent błonnika w diecie, by funkcjonować prawidłowo ¹⁰¹⁷. Tymczasem typowa dieta domowego królika często znacząco odbiega od tego wzorca.

Wielu opiekunów wciąż opiera żywienie swoich pupili głównie na granulkach, traktując siano jako dodatek oferowany od czasu do czasu. To fundamentalny błąd. Granulki, nawet te najlepszej jakości, zawierają błonnik w postaci zmielonej, pozbawionej długich włókien niezbędnych do mechanicznej stymulacji perystaltyki ³¹⁰. Spożywanie granulatu nie wymaga też intensywnego żucia, które u zdrowego królika zajmuje większość czasu przeznaczonego na jedzenie i przyczynia się do prawidłowego ścierania stale rosnących zębów.

Jeszcze gorzej przedstawia się sytuacja, gdy królik otrzymuje mieszanki typu muesli z suszonymi owocami, nasionami, płatkami zbożowymi i innymi wysokoenergetycznymi dodatkami ¹¹⁰. Takie karmy są bogate w łatwo przyswajalne węglowodany i cukry, które zakłócają równowagę mikrobiologiczną jelit. Glukoza powstająca z trawienia węglowodanów stanowi pożywkę dla bakterii chorobotwórczych, w tym Clostridium spiroforme, i jest niezbędna do produkcji ich toksyn ¹³.
Szczególnie niebezpieczne są nagłe zmiany diety lub jednorazowe podanie dużej ilości łakoci. Nawet u królika dotychczas zdrowego, spożycie porcji ciasteczek, orzechów, słodkich owoców czy innych nieodpowiednich przysmaków może wywołać ostry epizod dysbiozy i zatkania ¹.

Stres jest drugą co do częstości przyczyną zatkania i mechanizm jego działania jest dobrze poznany na poziomie fizjologicznym. Gdy królik odczuwa zagrożenie lub dyskomfort, jego układ współczulny uwalnia katecholaminy - adrenalinę i noradrenalinę ¹¹¹. Te hormony stresu działają bezpośrednio na mięśniówkę gładką przewodu pokarmowego, hamując perystaltykę. Jest to ewolucyjna adaptacja - w obliczu drapieżnika organizm przekierowuje zasoby z trawienia na reakcję walki lub ucieczki. Problem w tym, że domowy królik może doświadczać chronicznego stresu z powodów, których jego dziki przodek nigdy by nie napotkał.

Lista potencjalnych stresorów jest długa i obejmuje między innymi: przeprowadzkę do nowego domu, wprowadzenie nowego zwierzęcia, zmiany w otoczeniu klatki, głośne dźwięki (remont, fajerwerki, głośna muzyka), zbyt wysoką lub zbyt niską temperaturę, zbyt intensywne lub niewłaściwe obchodzenie się ze zwierzęciem, wizytę u weterynarza, hospitalizację, transport, a nawet zmiany w codziennej rutynie opiekuna ¹²¹¹. U szczególnie wrażliwych osobników nawet pozornie błahe zdarzenia mogą uruchomić kaskadę prowadzącą do zatkania.

Ból związany z innymi schorzeniami stanowi trzecią wielką kategorię przyczyn. Królik odczuwający dyskomfort z dowolnego powodu reaguje w ten sam sposób co królik zestresowany - jego układ współczulny hamuje perystaltykę ¹¹¹. Każda choroba powodująca ból może więc wywołać wtórne zatkanie, co znacznie komplikuje diagnostykę i leczenie.

Problemy stomatologiczne zajmują szczególne miejsce wśród przyczyn bólowych. Zęby królika rosną przez całe życie w tempie około dwóch do trzech milimetrów tygodniowo i muszą być nieustannie ścierane poprzez żucie włóknistego pokarmu ¹⁸¹⁹. U królików karmionych dietą ubogą w błonnik lub obciążonych genetycznie (szczególnie rasy krótkogłowe jak lop czy karły) często dochodzi do nieprawidłowego wzrostu zębów, czyli malokluzji. Przerośnięte zęby trzonowe mogą tworzyć ostre krawędzie, które ranią język i policzki, powodując ogromny ból podczas jedzenia ¹⁸²⁰. Królik z problemami dentystycznymi stopniowo ogranicza przyjmowanie pokarmu, co prowadzi do zatkania.

Powiązanie między chorobami zębów a zatkaniem jest na tyle silne, że specjaliści zalecają przeprowadzenie pełnego badania stomatologicznego u każdego królika z nawracającymi epizodami zatrzymania perystaltyki ²²⁰. Według jednej z publikacji, jeśli królik doświadczył dwóch lub więcej epizodów zatkania bez ustalonej przyczyny, badanie jamy ustnej w znieczuleniu ogólnym powinno być priorytetem diagnostycznym ²⁰.

Choroby układu moczowego, w tym kamica nerkowa, kamica pęcherzowa i infekcje dróg moczowych, stanowią kolejną częstą przyczynę wtórnego zatkania ¹²¹. Króliki są podatne na problemy urologiczne z powodu specyficznego metabolizmu wapnia - nadmiar tego pierwiastka jest wydalany głównie przez nerki, co może prowadzić do tworzenia się osadów i kamieni. Ból związany z kamicą lub infekcją hamuje apetyt i perystaltykę.

U niewysterylizowanych samic schorzenia macicy, w tym nowotwory i torbiele, mogą być ukrytą przyczyną nawracających problemów trawiennych. U niekastrowanych samic, zwłaszcza w starszym wieku, ryzyko chorób macicy - w tym gruczolakoraka - jest bardzo wysokie; w popularnych opracowaniach i części źródeł klinicznych podaje się wartości rzędu 60-80% dla samic niepoddanych zabiegowi w kolejnych latach życia ²¹.

Mniej oczywistą, ale istotną przyczyną jest zatrucie ołowiem. Króliki wydają się szczególnie wrażliwe na toksyczne działanie tego metalu, a objawy zatrucia manifestują się głównie jako przewlekłe lub nawracające zatkanie i utrata masy ciała ¹²². Źródłem ołowiu może być stara farba, zabawki zawierające ten metal, glazura ceramiczna czy nawet kurz w starych budynkach.

Wreszcie niektóre leki mogą wywoływać zatkanie jako efekt uboczny. Opioidy stosowane w leczeniu bólu hamują perystaltykę, co stanowi pewien paradoks terapeutyczny - podajemy je, by uśmierzyć ból wywołany zatkaniem, ale same mogą pogłębiać problem motoryczny ¹². Również niektóre antybiotyki, szczególnie te o wąskim spektrum działającym na bakterie gram-dodatnie (linkomycyna, klindamycyna, ampicylina, amoksycylina, erytromycyna, cefalosporyny), mogą wywołać ciężką dysbiozę i wtórne zatkanie, niszcząc korzystną mikroflorę jelitową ¹³.

Objawy zatkania

Rozpoznanie zatkania na wczesnym etapie może uratować życie królika, jednak zadanie to nie jest łatwe. Króliki jako zwierzęta ofiarne (prey animals) wykształciły ewolucyjną strategię ukrywania objawów choroby - w naturze osobnik wykazujący słabość staje się łatwym celem dla drapieżników ²²³. Ta sama adaptacja, która chroniła ich przodków, sprawia że objawy choroby u domowych królików bywają subtelne i łatwe do przeoczenia.

Najwcześniejszym i najbardziej wiarygodnym sygnałem ostrzegawczym jest zmiana w zachowaniach żywieniowych. Zdrowy królik je mniej więcej równomiernie przez cały dzień, z przerwami na odpoczynek. Przy początkowym zatkaniu może najpierw wybierać tylko ulubione kąski - odmawiać siana, ale przyjmować warzywa; ignorować granulat, ale chętnie jeść świeże zioła ¹¹¹. Stopniowo zakres akceptowanego jedzenia zawęża się, aż w końcu królik odmawia wszystkiego, włącznie z przysmakami, którym normalnie nie byłby w stanie się oprzeć.

Równolegle ze spadkiem apetytu zachodzą zmiany w produkcji odchodów. To drugi kluczowy wskaźnik, który wymaga codziennej uważnej obserwacji. Zdrowy królik produkuje liczne, okrągłe, stosunkowo suche bobki o jednolitej wielkości i barwie. W początkowej fazie zatkania odchody stają się mniejsze, ciemniejsze i twardsze ¹². Mogą być połączone włosami w charakterystyczne sznureczki przypominające korale. W miarę postępu choroby produkcja bobków drastycznie spada - początkowo można je policzyć na palcach jednej ręki, później ustaje całkowicie.

Szczególnie niepokojącym objawem jest obecność śluzu na odchodach lub wydalanie samego śluzu bez bobków. Śluz produkowany jest przez jelita w odpowiedzi na podrażnienie i jego obecność świadczy o poważnym zaburzeniu funkcji przewodu pokarmowego ¹³.

Zmiany behawioralne u królika z zatkaniem bywają subtelne, ale charakterystyczne. Chore zwierzę staje się mniej aktywne i towarzyskie. Może siedzieć skulone w kącie klatki, z wygiętym grzbietem i podkurczonymi łapkami - jest to tak zwana pozycja bólowa ²¹¹. Niektóre króliki przyjmują pozycję rozpłaszczoną, z wyciągniętymi do tyłu tylnymi łapami, próbując w ten sposób rozciągnąć bolesny brzuch. Inne mogą wielokrotnie zmieniać pozycję, jakby nie mogły znaleźć wygodnego ułożenia.

Zgrzytanie zębami, określane w terminologii weterynaryjnej jako bruksizm, jest jednym z najbardziej wiarygodnych wskaźników bólu u królika ¹². Należy odróżnić je od delikatnego mlaskania zębami, które królik wydaje z siebie podczas głaskania i które świadczy o zadowoleniu. Zgrzytanie bólowe jest głośniejsze, bardziej rytmiczne i towarzyszy mu napięte, nieszczęśliwe ułożenie ciała.

Osłuchanie brzucha może dostarczyć cennych informacji. U zdrowego królika słyszalne są regularne, bulgoczące odgłosy perystaltyki - świadectwo nieustannej pracy jelit. W początkowej fazie zatkania dźwięki te mogą być przygłuszone lub nieregularne. W zaawansowanych przypadkach brzuch milknie całkowicie, co świadczy o ustaniu motoryki ¹². Z drugiej strony, głośne bulgotanie i przelewanie może wskazywać na nadmierne nagromadzenie gazów.

Przy badaniu palpacyjnym brzuch królika z zatkaniem może być napięty, wzdęty lub bolesny przy dotyku. Doświadczony badający może wyczuć twarde, zagęszczenie w okolicy żołądka - to zagęszczona treść pokarmowa ¹. Jednak interpretacja badania palpacyjnego wymaga wprawy - żołądek zdrowego królika też zawsze zawiera pewną ilość pokarmu i może być wyczuwalny.

W zaawansowanych stadiach pojawiają się objawy ogólnoustrojowe. Temperatura ciała spada poniżej normy - prawidłowa temperatura dla królika wynosi 38,5 do 40 stopni Celsjusza, wartości poniżej 38 stopni wskazują na początek wstrząsu ²²⁴. W badaniach klinicznych hipoter­mia przy przyjęciu (w tej pracy definiowana jako <37,2°C) wiązała się z około trzykrotnie wyższym ryzykiem zgonu, a każdy spadek temperatury o 1°C zwiększał istotnie ryzyko niepowodzenia leczenia ²⁴²⁵.

Błony śluzowe, które można ocenić unosząc wargę, stają się blade zamiast różowych – to objaw centralizacji krążenia i niedokrwienia obwodowego ²¹⁴. Królik staje się apatyczny, słabo reaguje na bodźce zewnętrzne, może leżeć na boku niezdolny do utrzymania normalnej pozycji. W tym stadium mamy do czynienia ze wstrząsem hipowolemicznym wymagającym natychmiastowej intensywnej terapii.

Rozróżnienie między zatkaniem a mechaniczną niedrożnością jelit ma fundamentalne znaczenie dla wyboru strategii leczenia i rokowania. W przypadku zatkania bez zablokowania światła jelita żołądek zawiera zagęszczoną, ciastowatą treść pokarmową, a przebieg choroby jest stopniowy – apetyt i produkcja odchodów zmniejszają się przez dni ¹²⁶. Przy prawdziwej niedrożności, najczęściej spowodowanej intraluminalną przeszkodą (często matą zbitej sierści), zwykle w jelicie cienkim (np. odcinek proksymalny jelita czczego) lub w okolicy połączenia krętniczo-kątniczo-okrężniczego, przebieg jest dramatycznie ostry: królik nagle przestaje jeść, żołądek gwałtownie wypełnia się płynem i gazem, brzuch staje się twardy i napięty, a zwierzę wykazuje oznaki silnego bólu i szybko postępującego wstrząsu ¹²⁶.

Na zdjęciu rentgenowskim różnica jest uderzająca. Żołądek królika z zatkaniem zawiera gęstą, zbitą treść o zwiększonej cieniodajności, często z niewielką obwódką gazu ¹. Natomiast przy niedrożności żołądek jest masywnie powiększony, wypełniony płynem w części szczytowej, z wyraźnym poziomem gaz–płyn (tzw. gas cap), typowym dla ostrego rozdęcia żołądka w przebiegu niedrożności ¹²⁶.

Rozpoznanie niedrożności wymaga natychmiastowej, agresywnej interwencji, często także chirurgicznej, podczas gdy większość przypadków zatkania można leczyć zachowawczo.

Pomocnym narzędziem diagnostycznym jest oznaczenie poziomu glukozy we krwi. U królików z zatkaniem stężenie glukozy pozostaje zwykle w normie lub jest tylko nieznacznie podwyższone (średnio około 8,5 mmol/l), podczas gdy przy niedrożności wartości często przekraczają 20 mmol/l, niekiedy dochodząc nawet do 25 mmol/l ²⁵²⁶²⁷. Hiperglikemia >20 mmol/l bywa silnym wskaźnikiem ciężkiej, zagrażającej życiu sytuacji i częściej towarzyszy niedrożności lub innym poważnym chorobom, ale nie zastępuje diagnostyki obrazowej i oceny klinicznej ²⁵²⁷.

Leczenie zatkania - wyścig z czasem

Postępowanie terapeutyczne w przypadku zatkania opiera się na kilku podstawowych zasadach: nawodnieniu pacjenta i treści przewodu pokarmowego, kontroli bólu, zapewnieniu wsparcia żywieniowego oraz leczeniu ewentualnej choroby podstawowej ¹²¹¹. Intensywność terapii zależy od ciężkości stanu - łagodne przypadki mogą być leczone ambulatoryjnie, ale ciężkie wymagają hospitalizacji i intensywnej opieki.

Płynoterapia stanowi absolutny fundament leczenia. Króliki z zatkaniem są praktycznie zawsze odwodnione, nawet jeśli objawy trwają dopiero od kilkunastu godzin - większość specjalistów zakłada co najmniej pięcioprocentowe odwodnienie u każdego pacjenta z objawami zatrzymania perystaltyki ¹¹²⁸. Celem nawadniania jest nie tylko przywrócenie objętości płynów ustrojowych, ale także upłynnienie zagęszczonej treści żołądkowej, co ułatwia jej przesunięcie przez przewód pokarmowy ¹².

W łagodnych przypadkach wystarczające może być podawanie płynów podskórnie. W praktyce klinicznej dawki płynów (w tym podskórnych) dobiera lekarz do stanu pacjenta; w części protokołów spotyka się wartości rzędu 100-120 ml/kg/dobę, rozłożone na kilka podań ¹¹. Króliki z kilkudniową anoreksją są jednak zwykle poważnie odwodnione i wymagają dożylnego nawadniania z dostępem przez żyłę brzeżną ucha lub, w trudniejszych przypadkach, przez dostęp doszpikowy do kości piszczelowej lub udowej ¹¹¹. Najczęsciej stosowane są standardowe krystaloidy, takie jak płyn Ringera z mleczanami. W przypadku wstrząsu płynoterapia dożylna jest intensyfikowana, ale u królików bolusy podaje się ostrożnie i porcjami, z częstą oceną perfuzji, ponieważ ich objętość krwi krążącej jest niższa niż u psa i łatwiej o powikłania przeciążeniowe ¹⁴.

Kontrola bólu ma znaczenie krytyczne i nie powinna być odkładana ani lekceważona. Królik cierpiący na silny ból brzucha nie będzie jadł ani się poruszał, co utrzymuje błędne koło prowadzące do pogłębienia zatkania ¹²¹¹. Według współczesnych wytycznych, kontrola bólu ma pierwszeństwo przed obawami o potencjalne spowolnienie perystaltyki przez opioidy - korzyści z analgezji zdecydowanie przeważają nad ryzykiem ².
W praktyce weterynaryjnej stosuje się leki przeciwbólowe z dwóch głównych grup: opioidowe (w silnym bólu) oraz niesteroidowe przeciwzapalne (gdy stan nawodnienia jest stabilny i nie ma przeciwwskazań). U bardzo bolesnych pacjentów lekarz może łączyć leki z obu grup ¹². U bardzo bolesnych pacjentów można łączyć opioid z NLPZ.

W cięższych przypadkach część ośrodków stosuje również ciągły dożylny wlew leku z grupy anestetyków miejscowych, który może działać przeciwbólowo i wspierać pracę przewodu pokarmowego. W opisach klinicznych raportowano lepsze parametry motoryki i wyższe przeżycie w porównaniu z protokołem opartym wyłącznie na opioidowym leku przeciwbólowym ².

Wsparcie żywieniowe jest kolejnym filarem terapii. Anorektyczny królik bardzo szybko wchodzi w stan ujemnego bilansu energetycznego, co uruchamia mobilizację tłuszczów i grozi stłuszczeniem wątroby ¹¹⁴. Sam akt jedzenia stymuluje też perystaltykę jelit, a błonnik zawarty w pokarmie dostarcza substrat dla korzystnej mikroflory. Dlatego powrót do jedzenia powinien nastąpić jak najszybciej.

Jeśli królik nie chce jeść samodzielnie, konieczne jest karmienie wspomagane. Standardem jest podawanie za pomocą strzykawki specjalnych preparatów żywieniowych dla zwierząt roślinożernych, takich jak karma ratunkowa i inne mieszanki przeznaczone do dokarmiania królików, przygotowanych zgodnie z instrukcją producenta i lekarza weterynarii. Preparaty takie, o bardzo drobnej strukturze i odpowiedniej zawartości włókna oraz składników odżywczych, należy najpierw wymieszać z wodą do gładkiej, łatwej do podania konsystencji, a następnie stopniowo podawać pacjentowi tak, aby wspomagać jego apetyt i perystaltykę jelit. Objętość i konsystencja mieszanki powinny być dostosowane do stanu pacjenta - jeśli żołądek jest bardzo wypełniony zagęszczoną treścią, warto zacząć od bardziej rozcieńczonych preparatów, by nie zwiększać dodatkowo jego objętości. Przy bardzo dużym wypełnieniu żołądka karmienie wspomagane należy czasowo wstrzymać do momentu częściowego opróżnienia ¹.

Alternatywą dla karmienia strzykawką jest założenie sondy nosowo-żołądkowej, co pozwala na podawanie diety bez stresu związanego z każdorazowym unieruchamianiem zwierzęcia ¹¹¹. Metoda ta wymaga jednak odpowiedniego sprzętu i doświadczenia w jego stosowaniu.

Oprócz diet wspomagających królikowi należy nieustannie oferować świeże siano, różnorodne warzywa liściaste i wodę. Często pacjenci, którzy początkowo odmawiają siana, są skłonni jeść świeże zioła - kolendrę, pietruszkę, miętę, rukiew wodną czy liście mniszka ²¹¹. Każde samodzielne spożycie pokarmu jest dobrym znakiem prognostycznym.

W niektórych przypadkach pomocne może być wspomaganie motoryki przewodu pokarmowego, jednak wymaga ono dużej ostrożności i właściwej oceny stanu pacjenta. Pobudzanie perystaltyki bywa korzystne przede wszystkim wtedy, gdy nie ma podejrzenia mechanicznej niedrożności, a żołądek i jelita zawierają jeszcze treść możliwą do przesunięcia. W sytuacjach, w których żołądek jest silnie przepełniony lub opróżnianie jest znacznie upośledzone, niekontrolowane stymulowanie motoryki może pogorszyć stan zwierzęcia. Z tego względu decyzja o wspieraniu perystaltyki powinna zawsze uwzględniać aktualny obraz kliniczny oraz wyniki badań, a działania te należy traktować jako element terapii wspomagającej, a nie podstawę leczenia.

Absolutnie kluczowe jest jednak, że leki prokinetyczne są przeciwwskazane w przypadku podejrzenia mechanicznej niedrożności ¹²¹¹. Przyspieszenie perystaltyki mogłoby zepchnąć zatykający materiał w wąski odcinek jelita, powodując całkowite zablokowanie przepływu i potencjalnie perforację ściany jelita. Dlatego przed zastosowaniem prokinetyki konieczne jest wykonanie zdjęcia rentgenowskiego i wykluczenie niedrożności.

Symetykon, substancja zmniejszająca napięcie powierzchniowe pęcherzyków gazu, jest często polecany przez organizacje zajmujące się pomocą królikom i bywa elementem domowych zestawów pierwszej pomocy ¹². Teoretycznie powinien ułatwiać rozbijanie pęcherzyków gazu i ich ewakuację. W praktyce brak naukowych dowodów na jego skuteczność u królików - ich jelita nie produkują typowej dla przeżuwaczy pienistej treści, a króliki praktycznie nie są zdolne do efektywnego odbijania ani wymiotów, więc gaz musi zostać przesunięty dalej przez jelita ¹. Niemniej symetykon jest uznawany za względnie bezpieczny, a część lekarzy dopuszcza jego użycie objawowe - z zastrzeżeniem, że dane o skuteczności u królików są ograniczone; bywa więc stosowany jako dodatek, a nie zamiennik diagnostyki i leczenia przyczyny.

Dawniej popularne były różne „domowe sposoby” na zatkanie, w tym podawanie soku ananasowego lub papai w przekonaniu, że zawarte w nich enzymy proteolityczne (bromelina, papaina) rozłożą „kulę włosową” ¹. Dziś wiemy, że jest to podejście nieskuteczne i potencjalnie szkodliwe. Enzymy te nie działają na keratynę budującą sierść, a wysoka zawartość cukrów w soku może pogorszyć dysbiozę. Ponadto króliki z zatkaniem często mają podrażnioną błonę śluzową żołądka i dodatkowe narażenie na kwas z soku może zwiększać ryzyko owrzodzenia ¹.

Podobnie przestarzałe są zalecenia dotyczące podawania past na kule włosowe na bazie wazeliny. Takie preparaty nie rozpuszczają sierści ani nie przyspieszają perystaltyki - mogą jedynie czasowo nawilżyć treść żołądkową, co jest znacznie skuteczniej osiągane przez właściwą płynoterapię ¹.

Większość przypadków zatkania odpowiada na prawidłowe leczenie zachowawcze w ciągu dwudziestu czterech do czterdziestu ośmiu godzin, z pełnym powrotem do zdrowia w ciągu trzech do pięciu dni ¹²¹¹. Pierwszymi objawami poprawy są powrót zainteresowania jedzeniem i pojawienie się odchodów - początkowo mogą być one małe, zdeformowane i zawierać śluz lub sierść, ale z czasem powinny normalizować się.

Jeśli mimo intensywnego leczenia przez czterdzieści osiem godzin nie widać poprawy lub stan pacjenta pogarsza się, konieczna jest ponowna ocena diagnostyczna, rozszerzenie badań i rozważenie interwencji chirurgicznej ¹². Operacyjne usunięcie materiału zatykającego jelito jest ostatecznością ze względu na poważne ryzyko powikłań. Przeżywalność królików poddanych zabiegom na przewodzie pokarmowym wynosi według różnych źródeł od czterdziestu siedmiu do sześćdziesięciu trzech procent przy niedrożności wymagającej chirurgii ²²⁶. Lepsze rokowanie mają pacjenci, u których udaje się przepchnąć zator do kątnicy bez otwierania jelita lub cofnąć go do żołądka i usunąć drogą gastrotomii, która jest lepiej tolerowana niż enterotomia ¹.

Profilaktyka - jak nie dopuścić do zatkania

Mądrość ludowa głosi, że lepiej zapobiegać niż leczyć, i w przypadku zatkania u królików ta zasada sprawdza się w stu procentach. Prawidłowa profilaktyka może niemal całkowicie wyeliminować ryzyko tego groźnego stanu.

Podstawą jest dieta oparta na sianie. Siano trawiaste powinno stanowić osiemdziesiąt do dziewięćdziesięciu procent dziennej racji pokarmowej dorosłego królika i być dostępne w nieograniczonej ilości przez całą dobę ¹⁰¹⁶¹⁷. Najlepszym wyborem jest siano z tymotki (timothy), choć równie dobre są siana z kostrzewy łąkowej, kupkówki pospolitej czy mieszanki traw łąkowych. Siano powinno być dobrej jakości - pachnące, pozbawione kurzu i pleśni, z wyraźnie widocznymi długimi źdźbłami.

Dlaczego akurat siano jest tak ważne? Długie włókna roślinne (powyżej pół milimetra) mechanicznie stymulują perystaltykę, działając jako tak zwany „czynnik szorstkości” (scratch factor) ³¹⁰. Żucie siana wymaga intensywnej pracy szczęk - około stu dwudziestu ruchów żuchwą na minutę - co przyczynia się do prawidłowego ścierania stale rosnących zębów ¹⁸¹⁹. Siano zapewnia też uczucie sytości bez dostarczania nadmiaru kalorii, co zapobiega otyłości. Wreszcie błonnik z siana jest substratem dla korzystnej mikroflory jelitowej i pomaga utrzymać prawidłowe pH kątnicy ³¹⁰.

Granulki powinny stanowić jedynie niewielki dodatek do diety - nie więcej niż ćwierć szklanki na dwa i pół kilograma masy ciała królika dziennie ¹¹⁰¹⁷. Wybierać należy granulaty wysokobłonnikowe (minimum osiemnaście procent błonnika surowego) o niskiej zawartości białka i tłuszczu, najlepiej oparte na sianie tymotki ¹⁰. Absolutnie należy unikać mieszanek muesli z suszonymi owocami, nasionami, płatkami zbożowymi czy orzechami - takie produkty są receptą na dysbiozę i zatkanie ¹¹⁰.

Świeże warzywa liściaste stanowią cenne uzupełnienie diety, dostarczając witamin, minerałów i dodatkowego nawodnienia. Codziennie króliki powinny otrzymywać garść różnorodnej zieleni: liście sałaty rzymskiej, rukoli, cykorii, natka pietruszki, kolendra, liście selera, botwina, liście brokuła, koper włoski, bazylia i wiele innych ¹⁶. Wprowadzanie nowych warzyw powinno odbywać się stopniowo, po jednym nowym rodzaju na tydzień, z obserwacją reakcji ze strony przewodu pokarmowego.

Owoce, ze względu na wysoką zawartość cukrów, powinny być traktowane jako rzadki przysmak, a nie element stałej diety. Łyżeczka pokrojonych jabłek, gruszek czy jagód raz na kilka dni to bezpieczna ilość ¹⁶¹⁷.
Stały dostęp do świeżej wody jest oczywisty, ale warto podkreślić jego znaczenie. Niektóre króliki preferują poidła kulkowe, inne miski - warto obserwować, z którego źródła pije chętniej, i dostosować się do preferencji. Dodanie drugiego źródła wody może zwiększyć całkowite spożycie płynów ¹⁶.

Codzienny ruch ma fundamentalne znaczenie dla prawidłowej motoryki jelit. Aktywność fizyczna stymuluje perystaltykę poprzez mechaniczne oddziaływanie na przewód pokarmowy i ogólną aktywację metabolizmu ¹⁰¹⁷. Królik powinien mieć możliwość swobodnego biegania i skakania przez co najmniej kilka godzin dziennie, a idealnie - przez większość czasu. Zwierzęta trzymane w ciasnych klatkach bez możliwości ruchu są znacznie bardziej podatne na problemy trawienne.

Minimalizowanie stresu w otoczeniu królika pomaga utrzymać prawidłową funkcję przewodu pokarmowego. Króliki to zwierzęta ceniące przewidywalność i rutynę ²¹¹. Karmienie, czyszczenie klatki i zabawy powinny odbywać się mniej więcej o tych samych porach każdego dnia. Wszelkie zmiany w środowisku - przeprowadzki, nowe meble, wprowadzenie nowego zwierzęcia - należy przeprowadzać stopniowo, dając królikowi czas na adaptację. Miejsce odpoczynku powinno być ciche, z dala od głośnej muzyki, telewizora czy głównych ciągów komunikacyjnych w domu.

Regularne szczotkowanie, szczególnie w okresach linienia, zmniejsza ilość sierści połykanej podczas pielęgnacji ²¹⁷. Króliki linieją intensywnie dwa razy do roku, a niektóre osobniki niemal przez cały rok zrzucają znaczące ilości sierści. Codzienne wyczesywanie luźnych włosów zapobiega ich nadmiernemu połykaniu.

Regularne wizyty weterynaryjne pozwalają na wczesne wykrycie problemów stomatologicznych i innych schorzeń mogących prowadzić do wtórnego zatkania ²²⁰. Zaleca się kontrolę jamy ustnej u królika przynajmniej raz w roku, a u starszych osobników lub tych z historią problemów z zębami nawet częściej. Podczas badania weterynarz może ocenić nie tylko zęby, ale też ogólny stan zdrowia, masę ciała i kondycję sierści.

Samicę warto wysterylizować nie tylko dla zapobiegania nowotworom macicy, ale też dla ogólnej stabilności hormonalnej, która przekłada się na mniejszą podatność na stres i jego następstwa, w tym zatkanie ²¹.

Na koniec każdy opiekun królika powinien być przygotowany na sytuację awaryjną. Warto mieć w domu podstawowy zestaw ratunkowy zawierający symetykon (krople niemowlęce bez smaku), strzykawki do karmienia, pokarm ratunkowy do dokarmiania roślinożerców (karma ratunkowa) oraz termometr do pomiaru temperatury doodbytniczej ²²⁹. Przede wszystkim jednak należy zawczasu ustalić kontakt do lekarza weterynarii specjalizującego się w leczeniu królików, który będzie dostępny również w weekendy i święta.

Znajomość normalnego zachowania własnego królika jest nieoceniona. Opiekun, który codziennie obserwuje swojego pupila, zauważy subtelne zmiany znacznie wcześniej niż ktoś, kto widzi zwierzę okazjonalnie. Regularne sprawdzanie kuwety i szybkie reagowanie na spadek ilości lub zmianę wyglądu odchodów może być różnicą między łagodnym epizodem leczonym ambulatoryjnie a zagrażającym życiu stanem wymagającym intensywnej hospitalizacji.

W przypadku zatkania liczy się każda godzina. Jeśli królik nie jadł przez ponad osiem do dwunastu godzin lub nie produkuje odchodów przez podobny czas, nie należy czekać z nadzieją, że „przejdzie samo” - trzeba natychmiast skontaktować się z weterynarzem ²³. Wczesna interwencja jest zawsze łatwiejsza, tańsza i daje znacznie lepsze rokowanie niż leczenie zaawansowanego przypadku.

Bibliografia

1. Oglesbee BL, Lord B. Gastrointestinal diseases of rabbits. In: Quesenberry KE, Orcutt CJ, Mans C, Carpenter JW (eds.). Ferrets, Rabbits, and Rodents: Clinical Medicine and Surgery. 4th ed. Elsevier; 2020:174-187.
2. Borsdorf MC. Rabbit gastrointestinal stasis syndrome. Veterinary Medicine at Illinois (University of Illinois College of Veterinary Medicine). 2024.
3. Davies RR, Davies JA. Rabbit gastrointestinal physiology. Veterinary Clinics of North America: Exotic Animal Practice. 2003;6(1):139-153. DOI: 10.1016/S1094-9194(02)00032-5.
4. Kohles M. Gastrointestinal Function and Proper Nutrition of the Rabbit. Oxbow Animal Health; 2022.
5. Davies RR, Davies JA. Rabbit gastrointestinal physiology - anatomy and functional morphology of the cecum. Veterinary Clinics of North America: Exotic Animal Practice. 2003;6(1):139-153. DOI: 10.1016/S1094-9194(02)00032-5.
6. Oxbow Animal Health. The Inside Scoop on Rabbit Poops. 2022.
7. Effects of diet on the bacterial and eukaryotic microbiota across the gastrointestinal tract of healthy rabbits. American Journal of Veterinary Research. 2024;85(4). DOI: 10.2460/ajvr.23.10.0234.
8. Bergman EN. Energy contributions of volatile fatty acids from the gastrointestinal tract in various species. Physiological Reviews. 1990;70(2):567-590. DOI: 10.1152/physrev.1990.70.2.567.
9. Krempels DM. GI Stasis - The Silent Killer. House Rabbit Society. 2005 (strona aktualizowana).
10. MSD Veterinary Manual. Nutrition of Rabbits.
11. University of New South Wales (Animal Research Ethics Resources). Guidelines for the management of gastrointestinal stasis in rabbits. 2020.
12. VCA Animal Hospitals. Gastrointestinal Stasis in Rabbits.
13. Carman RJ, Wilkins TD. In vitro susceptibility of rabbit strains of Clostridium spiroforme to antimicrobial agents. Veterinary Microbiology. 1991;28:391-397. DOI: 10.1016/0378-1135(91)90074-P.
14. Harcourt-Brown FM. Critical care in rabbits. WSAVA Congress Proceedings; 2010.
15. Lichtenberger M, Lennox A. Updates and advanced therapies for gastrointestinal stasis in rabbits. Veterinary Clinics of North America: Exotic Animal Practice. 2010;13(3):525-541. DOI: 10.1016/j.cvex.2010.01.005.
16. Veterinary Partner (VIN). Rabbit Care: Diet and Nutrition.
17. Brooks DL. Nutrition and gastrointestinal physiology. In: Quesenberry KE, Carpenter JW (eds.). Ferrets, Rabbits, and Rodents: Clinical Medicine and Surgery. 2nd ed. Saunders; 2004.
18. VCA Animal Hospitals. Dental Disease in Rabbits.
19. Hamlin J. Causes, examination and treatment of dental disease in rabbits. The Veterinary Nurse. 2013;4(3):156-166. DOI: 10.12968/vetn.2013.4.3.156.
20. Texas Avian & Exotic Hospital. Importance of Rabbit Dentistry. 2025.
21. Veterinary Partner (VIN). Rabbit Gastrointestinal Stasis.
22. DeCubellis K, Graham J. Gastrointestinal disease in guinea pigs and rabbits. Veterinary Clinics of North America: Exotic Animal Practice. 2013. DOI: 10.1016/j.cvex.2013.01.002.
23. My House Rabbit. GI Stasis in Rabbits: A Deadly Condition. 2024.
24. Di Girolamo N, Toth G, Selleri P. Prognostic value of rectal temperature at hospital admission in client-owned rabbits. Journal of the American Veterinary Medical Association. 2016;248(3):288-297. DOI: 10.2460/javma.248.3.288.
25. Harcourt-Brown FM, Harcourt-Brown SF. Clinical value of blood glucose measurement in pet rabbits. Veterinary Record. 2012;170(26):674. DOI: 10.1136/vr.100321.
26. Harcourt-Brown FM. Gastric dilation and intestinal obstruction in 76 rabbits. Veterinary Record. 2007;161(12):409-414. DOI: 10.1136/vr.161.12.409.
27. Bonvehi C, Ardiaca M, Barrera S, Cuesta M, Montesinos A. Prevalence and types of hyponatraemia, its relationship with hyperglycaemia and mortality in ill pet rabbits. Veterinary Record. 2014;174(22):554. DOI: 10.1136/vr.102054.
28. Managing gastrointestinal stasis in small mammals. Improve International (Clinical Library). (opublikowane online: 2022).
29. Minnesota Companion Rabbit Society. GI Stasis in Rabbits.