Alergia na świnki morskie

Epidemiologia i skala problemu

Dokładne dane epidemiologiczne dotyczące alergii na świnki morskie w populacji ogólnej są trudne do ustalenia, ponieważ większość badań koncentruje się na grupach zawodowo narażonych - pracownikach laboratoriów, sklepów zoologicznych i hodowcach. Duże japońskie badanie epidemiologiczne obejmujące 5641 pracowników laboratoriów wykazało, że objawy sugerujące alergię na zwierzęta laboratoryjne występowały u 23,1% badanych. W analizach dotyczących poszczególnych gatunków najwyższy odsetek objawów zgłaszano wśród osób mających kontakt ze świnkami morskimi (około 31%), wyższy niż dla myszy, szczurów, chomików czy królików. ¹⁶.

W innych badaniach częstość uczulenia wśród pracowników mających regularny kontakt ze świnkami morskimi szacuje się na 22-33%. W brazylijskim badaniu przekrojowym obejmującym pracowników uczelni (455 osób mających kontakt ze zwierzętami laboratoryjnymi vs 387 osób bez takiej ekspozycji) uczulenie na alergeny zwierząt laboratoryjnych stwierdzano istotnie częściej w grupie eksponowanej (rzędu kilkunastu procent) niż w kontrolnej (kilka procent), co potwierdza, że ryzyko sensytyzacji rośnie wraz z ekspozycją zawodową ²⁷.

Wśród właścicieli domowych zwierząt odsetek ten jest prawdopodobnie niższy, jednak brakuje dużych badań populacyjnych. Uczulenie na alergeny zwierząt futerkowych (szczególnie kota i psa) należy do najczęstszych alergii wziewnych, ale odsetki silnie zależą od kraju, wieku, kryteriów rozpoznania i tego, czy mówimy o sensytyzacji IgE czy o objawowej alergii. W praktyce klinicznej objawy alergii wśród opiekunów zwierząt są częste, jednak ich częstość różni się między badaniami, bo zależy m.in. od ekspozycji w domu, wcześniejszej atopii i tego, czy oceniamy samą sensytyzację czy realne, powtarzalne objawy po kontakcie.

Istotne jest, że alergia może rozwinąć się w każdym wieku i na każdym etapie kontaktu ze zwierzęciem - zarówno u osób, które nigdy wcześniej nie miały problemów alergicznych, jak i u tych z obciążonym wywiadem. Dane z obserwacji pracowników narażonych zawodowo pokazują, że nowe przypadki alergii mogą pojawiać się zarówno po krótkim czasie, jak i po wielu miesiącach czy latach, a ryzyko rośnie wraz z czasem trwania i intensywnością ekspozycji oraz z pracą przy czynnościach generujących aerozol (np. klatki/ściółka). Ryzyko uczulenia wzrasta wraz z czasem ekspozycji i jej intensywnością ³⁰.

Główne alergeny świnki morskiej

Cav p 1 - dominujący alergen

Najważniejszym i najlepiej poznanym alergenem świnki morskiej jest białko Cav p 1, należące do rodziny lipokalin. Lipokaliny to niewielkie białka transportowe występujące powszechnie w świecie zwierzęcym, odpowiedzialne za większość alergii na ssaki - podobne białka znajdziemy u kotów (Fel d 4), psów (Can f 1, Can f 2), koni (Equ c 1), myszy (Mus m 1) i szczurów (Rat n 1) ²³. Zidentyfikowano dwa warianty tego alergenu: Cav p 1.0101 i Cav p 1.0201.

Według najnowszych badań, aż 83% pacjentów uczulonych na świnkę morską wykazuje obecność swoistych przeciwciał IgE skierowanych przeciwko Cav p 1, co czyni go zdecydowanie dominującym markerem uczulenia pierwotnego ¹.

Cav p 1 jest wiązane m.in. z wydzielinami gruczołu Hardera i jest obecne na sierści oraz w materiale pochodzącym ze skóry, skąd łatwo przenosi się do otoczenia. Jego masa cząsteczkowa wynosi około 20 kDa, a struktura krystalograficzna wykazuje typową dla lipokalin budowę beta-baryłki z hydrofobową wnęką zdolną do wiązania małych cząsteczek. O tym, jak głęboko alergeny docierają w drogach oddechowych, decyduje przede wszystkim wielkość cząstek aerozolu, na których są przenoszone, a nie sama masa cząsteczkowa białka: aktywność alergenna świnki morskiej była wykrywana zarówno na cząstkach bardzo drobnych (<0,8 µm), jak i większych (>5 µm).

Interesującym odkryciem jest pokrewieństwo Cav p 1 z afrodyzyna chomika - feromonem płciowym, co sugeruje, że alergeny te mogły ewoluować z białek pełniących funkcje w komunikacji chemicznej między zwierzętami ⁵.

Cav p 2, Cav p 3, Cav p 6 i inne alergeny

Oprócz Cav p 1 zidentyfikowano kilka dodatkowych alergenów o istotnym znaczeniu klinicznym. Cav p 2 jest lipokaliną o masie 17 kDa, produkowaną głównie w gruczole Hardera (narządzie zlokalizowanym w oczodole, związanym z okolicą oka). Według badań, swoiste IgE przeciwko Cav p 2 stwierdza się u około 65% pacjentów uczulonych na świnkę morską ⁴.

Cav p 3, lipokalina o masie 19 kDa, jest produkowana w gruczołach podżuchwowych i wykrywana u około 54% osób uczulonych ⁴. Cav p 4 to albumina surowicza świnki morskiej, wykazująca reaktywność krzyżową z albuminami innych ssaków, w tym psa, kota i konia.

Szczególnie interesującym odkryciem jest Cav p 6, zidentyfikowany stosunkowo niedawno. Ta lipokalina wykazuje 54% identyczności sekwencji z alergenem kota Fel d 4 oraz psa Can f 6, co może tłumaczyć częste współwystępowanie uczuleń na te zwierzęta. Panel czterech lipokalin (Cav p 1, Cav p 2, Cav p 3 i Cav p 6) pozwala na identyfikację 90% pacjentów uczulonych na świnkę morską ¹.

Mocz stanowi szczególnie bogate źródło alergenów - wysychając na ściółce, uwalnia cząsteczki białkowe do powietrza, które następnie wdychane są przez domowników. Ze względu na niewielki rozmiar cząsteczek, alergeny łatwo wnikają do dolnych dróg oddechowych ¹¹.

Należy podkreślić, że wbrew popularnym przekonaniom sierść sama w sobie nie jest alergenem. Reakcję wywołują białka pokrywające włosy i pozostające w naskórku, a nie struktura keratynowa włosa. Dlatego też krótkowłose odmiany świnek morskich nie są mniej alergizujące od długowłosych - ilość produkowanych alergenów zależy od aktywności gruczołów skórnych, nie od długości okrywy włosowej ³.

Drogi uczulenia i ekspozycji

Ekspozycja wziewna

Najczęstszą i klinicznie najistotniejszą drogą uczulenia jest droga wziewna. Alergeny świnki morskiej są obecne w powietrzu w pomieszczeniach, gdzie przebywają zwierzęta, i mogą utrzymywać się w zawieszeniu przez wiele godzin. Cząsteczki alergenów osiadają na meblach, dywanach, zasłonach i odzieży, skąd są wtórnie uwalniane przy ruchach powietrza.

Stężenie alergenów w powietrzu jest najwyższe w bezpośrednim otoczeniu klatki, szczególnie podczas czynności pielęgnacyjnych - sprzątania, wymiany ściółki, karmienia i zabawy ze zwierzęciem. Jednakże nawet w innych pomieszczeniach tego samego mieszkania stężenie alergenów może być wystarczające do wywołania objawów u osób wysoko uczulonych.

Ekspozycja kontaktowa

Bezpośredni kontakt skóry z sierścią, śliną lub moczem świnki morskiej może wywołać miejscowe reakcje alergiczne - pokrzywkę kontaktową, wypryski lub świąd. U niektórych osób reakcja ogranicza się wyłącznie do miejsc bezpośredniego kontaktu, u innych może dochodzić do uogólnienia objawów.

Szczególnie intensywna ekspozycja następuje podczas trzymania zwierzęcia, głaskania, pielęgnacji sierści oraz sprzątania klatki. Zadrapania i ugryzienia, choć rzadkie u łagodnych z natury świnek morskich, wprowadzają alergeny bezpośrednio pod skórę, co może wywołać nasiloną reakcję miejscową.

Ekspozycja pokarmowa i inne drogi

Spożycie alergenów świnki morskiej jako przyczyna reakcji alergicznej jest zjawiskiem marginalnym w naszym kręgu kulturowym, choć teoretycznie możliwym w regionach, gdzie mięso świnki morskiej jest spożywane (Ameryka Południowa). Opisano pojedyncze przypadki reakcji alergicznych po spożyciu mięsa kawii (cuy) u osób wcześniej uczulonych drogą wziewną.

Charakterystyka cząstek alergenowych w powietrzu

Zrozumienie fizykochemicznych właściwości alergenów świnki morskiej ma kluczowe znaczenie dla opracowania skutecznych strategii prewencyjnych. Pomiary aerozolu wskazywały, że większość aktywności alergenów świnki morskiej wiązała się z cząstkami o średnicy >5 µm oraz <0,8 µm, co tłumaczy zarówno objawy z górnych dróg oddechowych, jak i potencjał do penetracji w głąb układu oddechowego. ¹³.

Cząstki o średnicy poniżej 0,8 μm są szczególnie niebezpieczne, ponieważ mogą wnikać głęboko do dolnych dróg oddechowych, docierając aż do pęcherzyków płucnych. Cząstki bardzo drobne (<1 µm) mogą docierać do obszarów obwodowych płuc, co zwiększa prawdopodobieństwo objawów ze strony dolnych dróg oddechowych u osób uczulonych, ale nasilenie reakcji zależy od wielu czynników (ekspozycja, atopia, współistniejąca astma). Cząstki większe (powyżej 5 μm) osiadają głównie w górnych drogach oddechowych, wywołując objawy nieżytu nosa i zapalenia spojówek.

Badania wykazały, że aktywność alergenna moczu świnki morskiej była wykrywalna w próbkach powietrza pobranych we wszystkich pomieszczeniach wewnętrznych badanych laboratoriów - w pokojach, gdzie trzymano zwierzęta, w laboratoriach badawczych, a nawet w bibliotece znajdującej się w tym samym budynku. Jedynie próbki powietrza zewnętrznego i biblioteka nie zawierały wykrywalnych ilości alergenów skóry. W badaniu aerozolu aktywność alergenna moczu była wykrywana w próbkach powietrza z pomieszczeń wewnętrznych, natomiast albuminy świnki morskiej nie wykrywano w żadnej próbce; równolegle alergeny pochodzące z okrywy/naskórka (‘pelt’) były nieobecne jedynie w bibliotece i na zewnątrz - co wspiera tezę, że w ekspozycji wziewnej istotną rolę odgrywa zwłaszcza mocz oraz materiał z okrywy/naskórka, a albumina nie jest typowym markerem aerozolowym. ¹³.

Te obserwacje mają praktyczne znaczenie - alergeny mogą rozprzestrzeniać się daleko poza pomieszczenie, w którym przebywa zwierzę, co tłumaczy, dlaczego niektóre osoby doświadczają objawów nawet bez bezpośredniego kontaktu ze świnką morską.

Diagnostyka różnicowa - alergia na siano tymotki

Jednym z najczęstszych błędów diagnostycznych jest mylenie alergii na świnkę morską z alergią na trawę tymotkę (Phleum pratense), powszechnie znaną jako siano tymotkowe. Problem ten nabiera szczególnego znaczenia, ponieważ siano to stanowi częsty składnik diety świnki morskiej.

W 2023 roku w czasopiśmie Annals of Allergy, Asthma & Immunology opisano instruktywny przypadek 15-letniego chłopca skierowanego do poradni alergologicznej z powodu dwutygodniowych objawów alergicznego nieżytu nosa. Rodzina nabyła świnkę morską dwa miesiące wcześniej, a silna korelacja czasowa między początkiem objawów a kontaktem ze zwierzęciem sugerowała, że to właśnie ono jest źródłem problemu. Ku zaskoczeniu lekarzy, testy skórne na alergeny świnki morskiej okazały się ujemne. Dopiero rozszerzona diagnostyka wykazała uczulenie na trawę tymotkę. Po szczegółowym wywiadzie ustalono, że dieta świnki składała się głównie z siana, a klatka była nim wyścielona. Pacjent przyznał również, że doświadczał objawów nieżytu nosa podczas tarzania się w trawie i koszenia trawnika. Po oddaniu świnki morskiej i rozpoczęciu immunoterapii na pyłki traw objawy ustąpiły ²¹.

Przypadek ten ilustruje kluczową zasadę diagnostyczną: objawy występujące w związku czasowym z obecnością świnki morskiej nie zawsze oznaczają alergię na samo zwierzę. Potencjalne źródła alergenów w otoczeniu świnki morskiej obejmują m.in:

Siano z tymotki łąkowej (Phleum pratense) jest szeroko stosowane w żywieniu świnek morskich i stanowi jedno z częstszych źródeł ekspozycji na alergeny traw w ich otoczeniu. Tymotka należy do najważniejszych klinicznie alergenów pyłkowych w klimacie umiarkowanym i jest często wymieniana obok życicy (Lolium) jako istotna przyczyna alergicznego nieżytu nosa i spojówek. Co istotne, białka alergenne obecne są nie tylko w pyłku, lecz również w suchych źdźbłach i nasionach, dlatego mogą być wdychane podczas uzupełniania siana w klatce świnki morskiej, także poza sezonem pylenia.
Inne rodzaje siana, takie jak siano łąkowe czy owsiane, mogą stanowić alternatywę dla osób uczulonych na tymotkę, choć należy pamiętać o możliwości reaktywności krzyżowej między różnymi gatunkami traw.

Ściółki z drzew iglastych są niezalecane, ponieważ mogą uwalniać lotne związki organiczne (fenole) drażniące drogi oddechowe zwierząt i ludzi. Zamiast nich, w Polsce powszechnie stosuje się bezpieczniejszy system warstwowy. Na dno klatki wykłada się pellet drewniany (ewentualnie wymieszany z trocinami jako warstwę chłonną), a całość przykrywa się barierą materiałową - np. dywanikiem polarowym lub specjalistyczną matą typu drybed. Takie rozwiązanie izoluje zwierzę od pyłu i wilgoci, co jest kluczowe w profilaktyce alergii.

Pleśnie i grzyby mogą rozwijać się na wilgotnym sianie lub w źle wentylowanym terrarium. Są one potencjalnym źródłem alergenów, szczególnie w przypadku siana przechowywanego w nieodpowiednich warunkach.

Kurz powstający podczas manipulacji sianem i ściółką może zawierać mieszaninę alergenów roślinnych, zarodników grzybów i cząstek organicznych drażniących drogi oddechowe.

Z praktycznego punktu widzenia, przed podjęciem trudnej decyzji o oddaniu ukochanego zwierzęcia, warto przeprowadzić dokładną diagnostykę obejmującą testy na alergeny świnki morskiej, trawy (w tym tymotki), roztocza kurzu domowego i pleśnie. Często eliminacja siana tymotkowego i zastąpienie go innym rodzajem siana lub zmiana ściółki na hipoalergiczną rozwiązuje problem bez konieczności rozstania ze zwierzęciem.

Objawy kliniczne

Objawy ze strony układu oddechowego

Najczęstszymi objawami alergii na świnkę morską są dolegliwości ze strony górnych i dolnych dróg oddechowych. Alergiczny nieżyt nosa manifestuje się obfitą wodnistą wydzieliną, napadowym kichaniem, świądem nosa i uczuciem zatkania. Objawy te pojawiają się zazwyczaj w ciągu minut do godzin od ekspozycji i mogą utrzymywać się przez cały czas przebywania w obecności alergenu oraz kilka godzin po ustaniu kontaktu. Zapalenie spojówek towarzyszy nieżytowi nosa u znacznej części pacjentów. Objawia się zaczerwienieniem oczu, łzawieniem, świądem i uczuciem piasku pod powiekami. W cięższych przypadkach może dochodzić do obrzęku spojówek i powiek. U osób z predyspozycją do astmy lub z rozpoznaną wcześniej astmą oskrzelową ekspozycja na alergeny świnki morskiej może prowokować napady duszności, świszczący oddech, kaszel i uczucie ucisku w klatce piersiowej. Astma zawodowa wywołana alergenami świnek morskich jest dobrze udokumentowana w literaturze medycznej jako istotny problem w laboratoriach naukowych wykorzystujących te zwierzęta ⁸¹⁴.

Objawy skórne

Reakcje skórne mogą przybierać różne formy. Pokrzywka kontaktowa objawia się bąblami pokrzywkowymi w miejscu bezpośredniego kontaktu ze zwierzęciem - typowo na przedramionach, dłoniach i twarzy. Bąble są zazwyczaj bladoczerwone, uniesione ponad powierzchnię skóry, silnie swędzące i ustępują w ciągu kilku godzin. Przewlekły lub nawracający kontakt może prowadzić do rozwoju wyprysku kontaktowego - stanu zapalnego skóry charakteryzującego się zaczerwienieniem, złuszczaniem, pękaniem i intensywnym świądem. Zmiany te lokalizują się najczęściej na dłoniach i przedramionach. U części pacjentów obserwuje się uogólnione nasilenie objawów zapalenia skóry po ekspozycji na alergeny świnki morskiej, nawet bez bezpośredniego kontaktu skórnego ze zwierzęciem.

Reakcje anafilaktyczne

Choć rzadkie, reakcje anafilaktyczne po kontakcie ze świnką morską są opisywane w literaturze medycznej i stanowią potencjalne zagrożenie życia. W 2005 roku opisano dwa przypadki ciężkich reakcji alergicznych w środowisku domowym. Pierwszy dotyczył 11-letniej dziewczynki, u której, po trzymaniu świnki morskiej, rozwinęły się świąd i obrzęk oczu, obrzęk naczynioruchowy twarzy, pokrzywka, uczucie ściskania w gardle, ciężka duszność i katar. Objawy wystąpiły w ciągu minut od kontaktu. Drugi przypadek dotyczył 24-letniej kobiety, u której izolowany obrzęk krtani wystąpił kilka minut po sprzątaniu klatki świnki morskiej ⁶.

W 2021 roku opisano przypadek 27-letniego mężczyzny z Chin, u którego pełnoobjawowa anafilaksja rozwinęła się 10 minut po wykąpaniu i wysuszeniu swojej świnki morskiej. Pacjent prezentował świszczący oddech, kaszel, duszność, kichanie, katar, zaczerwienienie i świąd oczu, bąble pokrzywkowe na obu ramionach, ból brzucha i zawroty głowy. Stężenie swoistych IgE przeciwko śwince morskiej wynosiło 22,7 kU/L (stopień 4 w skali), potwierdzając alergię jako przyczynę reakcji ⁷.

Objawy anafilaksji obejmują szybko narastający obrzęk twarzy, gardła i języka, trudności w oddychaniu, spadek ciśnienia tętniczego, przyspieszenie akcji serca, nudności, wymioty, biegunkę oraz utratę przytomności. Stan ten wymaga natychmiastowej interwencji medycznej i podania adrenaliny. Osoby z ciężkimi reakcjami alergicznymi na świnki morskie w wywiadzie powinny być wyposażone w autowstrzykiwacz z adrenaliną i przeszkolone w zakresie jego użycia. Warto podkreślić, że w opisanych przypadkach nie podano adrenaliny, a pacjenci mimo to wyzdrowieli bez powikłań - jednak taki przebieg nie jest gwarantowany i każda reakcja anafilaktyczna powinna być traktowana jako stan zagrożenia życia.

Diagnostyka

Wywiad lekarski

Podstawą rozpoznania alergii na świnkę morską jest szczegółowy wywiad alergologiczny. Lekarz powinien ustalić czasowy związek między ekspozycją na zwierzę a występowaniem objawów, charakter i nasilenie dolegliwości, obecność innych alergii oraz obciążenie rodzinne chorobami atopowymi. Typowy wzorzec to pojawienie się lub nasilenie objawów w obecności zwierzęcia lub w pomieszczeniu, gdzie ono przebywa, z ustępowaniem lub złagodzeniem po eliminacji ekspozycji. Warto jednak pamiętać, że alergeny mogą utrzymywać się w środowisku domowym przez wiele tygodni po usunięciu zwierzęcia, co może opóźniać poprawę kliniczną.

Testy skórne

Punktowe testy skórne z ekstraktem alergenów świnki morskiej stanowią podstawowe narzędzie diagnostyczne. Test polega na naniesieniu kropli roztworu alergenu na skórę przedramienia i nakłuciu naskórka, co umożliwia penetrację alergenu. Odczyt następuje po 15-20 minutach - dodatni wynik to pojawienie się bąbla o średnicy co najmniej 3 mm większej niż próbka kontrolna. Dostępność standaryzowanych ekstraktów alergenów świnki morskiej może być ograniczona w niektórych laboratoriach diagnostycznych, co bywa przeszkodą w przeprowadzeniu tego badania.

Oznaczanie swoistych IgE

Alternatywą lub uzupełnieniem testów skórnych jest oznaczanie swoistych przeciwciał IgE skierowanych przeciwko alergenom świnki morskiej w surowicy krwi. Badanie to ma tę zaletę, że może być wykonane niezależnie od aktualnego stanu skóry i stosowanego leczenia przeciwhistaminowego. W niektórych laboratoriach dostępne jest oznaczanie IgE swoistych dla poszczególnych komponentów alergenowych (diagnostyka komponentowa), w tym Cav p 1, co pozwala na dokładniejszą charakterystykę profilu uczulenia ¹.

Testy prowokacyjne

W przypadkach wątpliwych, gdy wyniki testów skórnych i oznaczeń IgE nie korelują z obrazem klinicznym, można rozważyć wykonanie kontrolowanego testu prowokacyjnego. Polega on na ekspozycji pacjenta na alergen w warunkach kontrolowanych z monitorowaniem parametrów życiowych i funkcji płuc. Ze względu na ryzyko ciężkich reakcji, testy takie wykonuje się wyłącznie w wyspecjalizowanych ośrodkach.

Leczenie i postępowanie

Unikanie alergenu

Najbardziej skuteczną metodą kontroli alergii jest eliminacja lub minimalizacja ekspozycji na alergen ²³. W praktyce oznacza to często konieczność podjęcia trudnej decyzji o znalezieniu nowego domu dla ukochanego zwierzęcia. Jest to szczególnie bolesne dla rodzin z dziećmi, które są emocjonalnie związane ze swoim pupilem. Jeśli całkowite usunięcie zwierzęcia nie jest możliwe lub właściciel decyduje się na próbę współżycia z alergenem, można podjąć działania ograniczające ekspozycję.

Lokalizacja klatki ma kluczowe znaczenie. Świnka morska powinna przebywać w jednym pomieszczeniu, najlepiej z twardą, łatwą do czyszczenia podłogą (panele, płytki, linoleum), a nie na dywanie, który akumuluje alergeny. Pomieszczenie to powinno być jak najbardziej oddalone od sypialni osoby posiadającej alergię. Absolutnie niedopuszczalne jest trzymanie zwierzęcia w sypialni alergika - nawet po usunięciu świnki, alergeny mogą utrzymywać się w pomieszczeniu przez wiele tygodni.

Oczyszczacze powietrza z filtrami HEPA (High-Efficiency Particulate Air) są skuteczne w redukcji stężenia alergenów w powietrzu. Powinny działać całodobowo, szczególnie w pomieszczeniu ze zwierzęciem. Warto rozważyć umieszczenie drugiego oczyszczacza w sypialni alergika. Filtry należy wymieniać zgodnie z zaleceniami producenta.

Częste sprzątanie jest niezbędne. Podłogi powinny być myte co najmniej raz w tygodniu. Odkurzanie odkurzaczem z filtrem HEPA jest preferowane nad tradycyjnym, które może unosić alergeny w powietrze. Powierzchnie wokół klatki należy przecierać wilgotną ściereczką codziennie.

Wymiana ściółki powinna być wykonywana przez osobę nie mająca alergii. Jeśli to niemożliwe, alergik powinien nosić maskę filtrującą (co najmniej N95) i rękawiczki. Czynność tę najlepiej wykonywać na zewnątrz lub w dobrze wentylowanym pomieszczeniu. Po wymianie ściółki zaleca się włączenie oczyszczacza powietrza na najwyższe obroty przez co najmniej godzinę.

Uzupełnianie siana to czynność o wysokim ryzyku ekspozycji. Siano należy przechowywać poza domem (np. w garażu lub na balkonie) i uzupełniać na zewnątrz, używając rękawiczek i maski.

Higiena osobista po kontakcie ze zwierzęciem lub jego otoczeniem obejmuje dokładne mycie rąk i przedramion oraz zmianę odzieży. Unikanie dotykania twarzy, szczególnie oczu i nosa.

Ograniczenie bezpośredniego kontaktu ze zwierzęciem przez osobę uczuloną może wymagać reorganizacji obowiązków domowych. Karmienie, pielęgnacja i zabawa powinny być wykonywane przez innych członków rodziny (ich również dotyczy higiena po kontakcie ze świnkami).

Kąpiele świnki morskiej teoretycznie mogą czasowo zmniejszyć ilość alergenów na sierści, jednak same w sobie są ryzykowną czynnością dla alergika. Ponadto, efekt kąpieli jest krótkotrwały, a stres związany z kąpielą nie służy zwierzęciu. Istnieją preparaty nawilżające do przecierania sierści (np. Allerpet), które mogą wiązać alergeny, ale ich skuteczność nie została jednoznacznie potwierdzona w badaniach klinicznych.

Warto podkreślić, że nawet intensywne środki zapobiegawcze często nie eliminują całkowicie ekspozycji i objawów, a ich skuteczność jest ograniczona. Decyzja o pozostawieniu zwierzęcia mimo alergii powinna być podejmowana świadomie, z pełnym zrozumieniem potencjalnych konsekwencji zdrowotnych.

Farmakoterapia

Leczenie farmakologiczne ma na celu kontrolę objawów alergii i poprawę jakości życia pacjenta. Podstawę stanowią leki przeciwhistaminowe drugiej generacji, które skutecznie łagodzą objawy nieżytu nosa, zapalenia spojówek i pokrzywki. Leki te charakteryzują się dobrym profilem bezpieczeństwa i minimalnym działaniem sedatywnym. Donosowe glikokortykosteroidy są najbardziej skutecznymi lekami w kontroli alergicznego nieżytu nosa. Działają przeciwzapalnie, zmniejszając obrzęk błony śluzowej, wydzielinę i uczucie zatkania nosa. Efekt terapeutyczny rozwija się w ciągu kilku dni regularnego stosowania. U pacjentów z astmą oskrzelową indukowaną alergenami świnki morskiej konieczne jest leczenie przeciwastmatyczne, obejmujące wziewne glikokortykosteroidy, beta-2-mimetyki krótko i długo działające oraz w razie potrzeby leki z innych grup.

Immunoterapia swoista

Immunoterapia swoista (odczulanie) polega na podawaniu stopniowo zwiększających się dawek alergenu w celu indukowania tolerancji immunologicznej. Immunoterapia swoista bywa stosowana także w alergii na zwierzęta futerkowe. W przypadku świnki morskiej dostępność preparatów i doświadczenie ośrodków mogą być ograniczone, a leczenie często opiera się na ekstraktach niestandaryzowanych, dlatego decyzję podejmuje się indywidualnie po ocenie ryzyka i korzyści. Mechanizm działania immunoterapii jest złożony i obejmuje kilka procesów. W początkowej fazie leczenia dochodzi do wytwarzania „blokujących” przeciwciał IgG4, które konkurują z IgE o wiązanie alergenu, zmniejszając aktywację mastocytów i bazofilów. W późniejszych fazach następuje indukcja limfocytów T regulatorowych, które hamują odpowiedź alergiczną, oraz stopniowy spadek produkcji swoistych IgE.

Immunoterapia może być prowadzona dwiema drogami. Immunoterapia podskórna (SCIT, subcutaneous immunotherapy) polega na regularnych iniekcjach alergenu - początkowo co tydzień lub dwa tygodnie, następnie co 4-6 tygodni. Wymaga wizyt u lekarza i nadzoru ze względu na ryzyko reakcji ogólnoustrojowych. Immunoterapia podjęzykowa (SLIT, sublingual immunotherapy) polega na codziennym stosowaniu kropli lub tabletek zawierających alergen, które umieszcza się pod językiem. Może być prowadzona w domu, jest wygodniejsza, ale wymaga codziennej dyscypliny. Czas trwania leczenia wynosi zazwyczaj 3-5 lat ²⁸. Efekty kliniczne mogą pojawić się już w pierwszym roku, ale pełna skuteczność i trwałość efektu wymagają kontynuacji leczenia przez cały zalecany okres.

Dostępność ekstraktów alergenowych do immunoterapii na alergeny świnki morskiej może być ograniczona. W wielu krajach nie są zarejestrowane standaryzowane preparaty do immunoterapii na alergeny świnek morskich, co oznacza, że leczenie musi być prowadzone z użyciem ekstraktów przygotowywanych indywidualnie (tzw. preparaty niezarejestrowane). W takich przypadkach skuteczność może być mniej przewidywalna niż w przypadku standaryzowanych preparatów. Decyzja o podjęciu immunoterapii powinna być rozważona indywidualnie, biorąc pod uwagę nasilenie objawów, skuteczność dotychczasowego leczenia farmakologicznego, możliwości unikania alergenu oraz motywację pacjenta. Immunoterapia jest szczególnie rozważana, gdy objawy są ciężkie, nie ustępują mimo farmakoterapii, a unikanie alergenu nie jest możliwe (np. u osób, które nie mogą lub nie chcą oddać zwierząt). W przypadku alergii na zwierzęta immunoterapia bywa rozważana w wybranych sytuacjach, ale jakość i dostępność dowodów zależą od gatunku oraz preparatu, a typowy czas leczenia w immunoterapii alergenowej to raczej co najmniej 3-5 lat, przy czym efekt nie jest gwarantowany i decyzję podejmuje się indywidualnie.Jednak należy traktować takie informacje ostrożnie - indywidualna odpowiedź na leczenie jest bardzo zmienna, a całkowita eliminacja objawów nie jest gwarantowana. Należy podkreślić, że immunoterapia nie jest alternatywą dla eliminacji alergenu - jej celem jest zmniejszenie reaktywności układu odpornościowego, nie całkowite zniesienie reakcji alergicznej. Osoby poddawane immunoterapii powinny nadal ograniczać ekspozycję na alergen w miarę możliwości.

Reaktywność krzyżowa

Zjawisko reaktywności krzyżowej ma istotne znaczenie praktyczne dla osób uczulonych na świnki morskie. Białka alergenowe różnych gatunków ssaków wykazują znaczne podobieństwo strukturalne, co sprawia, że przeciwciała IgE wytworzone przeciwko alergenom jednego gatunku mogą rozpoznawać alergeny gatunków pokrewnych. Badania wykazały, że wśród pacjentów uczulonych na kota i psa aż 73% wykazuje obecność swoistych IgE przeciwko naskórkowi świnki morskiej. Jednak tylko 27% z nich reaguje na specyficzne markery świnki morskiej (Cav p 1, Cav p 2, Cav p 3), co sugeruje, że większość tych reakcji wynika z reaktywności krzyżowej, a nie z pierwotnego uczulenia na świnkę morską ¹. Głównym odpowiedzialnym za tę reaktywność krzyżową jest Cav p 6, który wykazuje 54% identyczności sekwencji z Fel d 4 (kot) i Can f 6 (pies).

Albumina surowicza świnki morskiej (Cav p 4) również wykazuje reaktywność krzyżową z albuminami innych ssaków, co może tłumaczyć reakcje u osób uczulonych na wiele gatunków zwierząt jednocześnie. Co interesujące, badania ELISA inhibicji wykazały minimalną reaktywność krzyżową między alergenami świnki morskiej a alergenami chomika, co sugeruje, że te dwa gatunki posiadają w większości odrębne immunologicznie alergeny ¹. Niemniej jednak, ze względu na szerokie pokrewieństwo lipokalin, osoba uczulona na świnkę morską powinna zachować ostrożność przy wyborze alternatywnego zwierzęcia domowego. Zjawisko reaktywności krzyżowej komplikuje diagnostykę, szczególnie u osób wielokrotnie uczulonych. Dlatego tak istotne jest stosowanie diagnostyki komponentowej, która pozwala odróżnić uczulenie pierwotne od reaktywności krzyżowej i podjąć właściwe decyzje terapeutyczne.

Alergia zawodowa

Alergia na świnki morskie stanowi istotny problem w medycynie pracy. Pracownicy laboratoriów badawczych, zwierzętarni, sklepów zoologicznych i hodowli są grupą szczególnego ryzyka ze względu na codzienną, intensywną ekspozycję na alergeny. Astma zawodowa wywołana alergenami zwierząt laboratoryjnych jest jedną z najczęstszych postaci astmy zawodowej w krajach rozwiniętych. Objawy mogą pojawiać się po miesiącach lub latach pracy bez dolegliwości, co podkreśla konieczność regularnego monitorowania pracowników narażonych ¹⁵. Środki prewencyjne w miejscu pracy obejmują: stosowanie wentylacji nawiewno-wywiewnej, klatek z indywidualną wentylacją (IVC), środków ochrony osobistej (maski, rękawice, fartuchy), ograniczenie czasu ekspozycji oraz regularne badania profilaktyczne pracowników ²³.

Aspekty psychologiczne i społeczne

Diagnoza alergii na ukochane zwierzę domowe niesie ze sobą znaczący ciężar emocjonalny, szczególnie gdy dotyczy dzieci lub gdy zwierzę było traktowane jako pełnoprawny członek rodziny. Konieczność rozstania się ze świnką morską może być źródłem poczucia winy, smutku i żałoby porównywalnych z utratą bliskiej osoby. Dla dzieci, które często są bardzo przywiązane do swoich pupili, doświadczenie to może być szczególnie traumatyczne. Wsparcie psychologiczne, wyjaśnienie przyczyn decyzji w sposób dostosowany do wieku dziecka oraz, jeśli to możliwe, zapewnienie, że zwierzę trafi w dobre ręce, mogą złagodzić negatywne skutki emocjonalne. Z drugiej strony, niektóre rodziny decydują się na życie z alergenem mimo objawów, szczególnie gdy są one łagodne i dobrze kontrolowane farmakologicznie. Decyzja ta powinna być świadoma, podjęta po konsultacji z alergologiem i uwzględniająca potencjalne długoterminowe konsekwencje przewlekłej ekspozycji.

Profilaktyka

Wobec braku możliwości przewidzenia, u kogo rozwinie się alergia, profilaktyka pierwotna jest trudna do realizacji. Jednakże osoby z obciążonym wywiadem atopowym (astma, alergiczny nieżyt nosa, atopowe zapalenie skóry, alergie pokarmowe) powinny być świadome podwyższonego ryzyka uczulenia na nowe alergeny, w tym zwierzęce.

Czynniki ryzyka rozwoju alergii

Atopia, czyli genetyczna predyspozycja do wytwarzania przeciwciał IgE w odpowiedzi na kontakt z powszechnymi alergenami środowiskowymi, jest najważniejszym czynnikiem ryzyka rozwoju alergii na świnkę morską. Badania epidemiologiczne wykazały, że osoby z wywiadem atopowym (astma, alergiczny nieżyt nosa, atopowe zapalenie skóry, alergie pokarmowe) są kilkukrotnie bardziej narażone na rozwój uczulenia w porównaniu z osobami bez takiego obciążenia ²². Historia rodzinna chorób alergicznych zwiększa ryzyko - jedno z rodziców z atopią podwaja prawdopodobieństwo rozwoju alergii u dziecka (iloraz szans około 1,9), a gdy oboje rodzice są atopowi, ryzyko wzrasta ponad trzykrotnie (iloraz szans około 3,2). Interesujące jest, że alergia u rodzeństwa jest silniejszym predyktorem rozwoju klinicznej choroby alergicznej niż alergia rodziców. Wcześniejsze uczulenie na inne zwierzęta, szczególnie na kota lub psa, zwiększa prawdopodobieństwo reaktywności na świnkę morską. Badania kanadyjskie wykazały, że pracownicy laboratoriów, którzy byli uczuleni na psa lub kota przed rozpoczęciem pracy, mieli wyższe ryzyko rozwoju alergii na zwierzęta laboratoryjne. Podobnie, osoby z objawami sezonowego nieżytu nosa w sezonie pylenia traw wydają się bardziej predysponowane do rozwoju alergii zawodowej na zwierzęta laboratoryjne ²². Nadreaktywność oskrzeli, nawet bez rozpoznanej astmy, jest czynnikiem zwiększającym ryzyko rozwoju astmy indukowanej alergenami zwierząt. Dlatego osoby z „ukrytą” nadreaktywnością dróg oddechowych mogą doświadczyć pierwszych objawów astmy właśnie po ekspozycji na nowy alergen. Intensywność i czas trwania ekspozycji pozostają kluczowymi czynnikami modyfikowalnymi. Badania prospektywne w populacji pracowników laboratoriów wykazały, że większość przypadków uczulenia rozwija się w ciągu pierwszych trzech lat ekspozycji. Osoby pracujące w bezpośrednim kontakcie ze zwierzętami (np. przy sprzątaniu klatek, pobieraniu próbek) są bardziej narażone niż osoby pracujące w tym samym budynku, ale bez bezpośredniego kontaktu ³⁰.

Specyfika alergii u dzieci

Świnki morskie są niezwykle popularnymi zwierzętami domowymi w rodzinach z dziećmi. Są postrzegane jako bezpieczne, łagodne i edukacyjne - idealne „pierwsze zwierzątko” dla dziecka uczącego się odpowiedzialności. Niestety, ta popularność sprawia, że dzieci stanowią znaczącą grupę pacjentów z alergią na te gryzonie. Układ odpornościowy dziecka jest w fazie rozwoju i uczenia się odróżniania substancji szkodliwych od nieszkodliwych. Ta plastyczność immunologiczna może działać w obie strony - z jednej strony oznacza wyższe ryzyko rozwoju nowych uczuleń, z drugiej - potencjalnie większą szansę na „wyrośnięcie” z alergii lub skuteczność immunoterapii. W wielu krajach obserwuje się wysoką częstość chorób alergicznych i sensytyzacji u dzieci, a przebieg objawów bywa zmienny w czasie (u części dzieci dominuje skóra, u innych z czasem dołączają objawy ze strony nosa i oskrzeli). Manifestacje kliniczne atopii zmieniają się z wiekiem, tworząc tzw. „marsz alergiczny” - od atopowego zapalenia skóry w niemowlęctwie, przez alergie pokarmowe we wczesnym dzieciństwie, po alergiczny nieżyt nosa i astmę w wieku szkolnym i młodzieńczym ²⁴. Ekspozycja na nowe alergeny, takie jak świnka morska, może przyspieszyć lub nasilić ten marsz. U dzieci z atopią decyzja o adopcji świnki morskiej powinna być szczególnie przemyślana i skonsultowana z alergologiem. Nie oznacza to kategorycznego zakazu - wiele dzieci atopowych bezproblemowo współżyje ze świnkami morskimi - ale wymaga świadomości ryzyka i gotowości do podjęcia trudnej decyzji, gdyby alergia się rozwinęła.

Próbna ekspozycja przed adopcją

Przed decyzją o adopcji świnek morskich osoby z atopią mogą rozważyć „próbną” ekspozycję - spędzenie czasu w domu, gdzie przebywa takie zwierzę, lub wizytę w schronisku dla gryzoni. Niektóre organizacje zajmujące się adopcją świnek morskich oferują zorganizowane sesje testowe właśnie w tym celu. Przykładowo, centrum adopcyjne „Dom Gryzoni” w Szczecinie umożliwia przeprowadzenie sesji rodzinnej, podczas której wszyscy domownicy mają bezpośredni kontakt ze świnkami morskimi, sprzątają klatkę, dokładają siano i przebywają w pomieszczeniu ze zwierzętami przez co najmniej godzinę. Dla osób z wywiadem atopowym lub niejednoznacznymi objawami zaleca się powtórzenie sesji testowej lub wydłużenie czasu ekspozycji, ponieważ niektóre reakcje alergiczne mogą pojawić się z opóźnieniem lub dopiero przy wielokrotnym kontakcie. Taka kontrolowana ekspozycja pozwala na obserwację ewentualnych reakcji alergicznych w warunkach zbliżonych do domowych, zanim zostanie podjęta ostateczna decyzja o adopcji. Należy jednak pamiętać, że pojedynczy kontakt bez objawów nie gwarantuje, że uczulenie nie rozwinie się w przyszłości. Proces sensytyzacji wymaga zwykle wielokrotnej ekspozycji, a objawy mogą pojawić się dopiero po miesiącach lub latach od pierwszego kontaktu. Dlatego też negatywny wynik sesji testowej zmniejsza, ale nie eliminuje całkowicie ryzyka rozwoju alergii. Mimo to taka próba stanowi rozsądny pierwszy krok, szczególnie dla rodzin z obciążeniem atopowym, i może uchronić przed bolesną koniecznością oddania zwierzęcia po kilku miesiącach wspólnego życia.

Podsumowanie

Alergia na świnkę morską jest realnym problemem klinicznym, który może znacząco wpływać na jakość życia pacjentów i ich rodzin. Objawy obejmują spektrum od łagodnego nieżytu nosa po zagrażającą życiu anafilaksję. Głównym alergenem jest lipokalina Cav p 1, wykazująca reaktywność krzyżową z alergenami innych gryzoni. Diagnostyka opiera się na wywiadzie, testach skórnych i oznaczaniu swoistych IgE. Leczenie obejmuje unikanie alergenu (najskuteczniejsze, ale emocjonalnie najtrudniejsze), farmakoterapię objawową oraz w wybranych przypadkach immunoterapię swoistą. Mit o hipoalergiczności świnek morskich powinien zostać ostatecznie obalony. Przed adopcją tych uroczych zwierząt warto rozważyć potencjalne ryzyko alergii, szczególnie w rodzinach z obciążeniem atopowym. Dla tych, którzy już zmagają się z alergią na swojego pupila, współczesna medycyna oferuje szereg rozwiązań pozwalających na kontrolę objawów, choć żadne z nich nie jest doskonałe.

Bibliografia

1. Swiontek K, Kler S, Lehners C, Ollert M, Hentges F, Hilger C. Component-resolved diagnosis using guinea-pig allergens elucidates allergen sensitization profiles in allergy to furry animals. Clinical & Experimental Allergy. 2021;51(6):829-835. doi:10.1111/cea.13873
2. Fahlbusch B, Rudeschko O, Szilagyi U, Schlott B, Henzgen M, Schlenvoigt G, Schubert H. Purification and partial characterization of the major allergen, Cav p 1, from guinea pig Cavia porcellus. Allergy. 2002;57(5):417-422. doi:10.1034/j.1398-9995.2002.13540.x
3. Fahlbusch B, Rudeschko O, Schlott B, Henzgen M, Schlenvoigt G, Schubert H, Kinne RW. Further characterization of IgE-binding antigens from guinea pig hair as new members of the lipocalin family. Allergy. 2003;58(7):629-634. doi:10.1034/j.1398-9995.2003.00177.x
4. Hilger C, Swiontek K, Kler S, Diederich C, Lehners C, Vogel L, Vieths S, Hentges F. Evaluation of two new recombinant guinea-pig lipocalins, Cav p 2 and Cav p 3, in the diagnosis of guinea-pig allergy. Clinical & Experimental Allergy. 2011;41(6):899-908. doi:10.1111/j.1365-2222.2011.03726.x
5. Kler S, Engel E, Le Mignon M, Villalba M, Holzhauser T, Skov PS, Radauer C, Hilger C. Mammalian derived lipocalin and secretoglobin respiratory allergens strongly bind ligands with potentially immune modulating properties. Frontiers in Allergy. 2022;3:958711. doi:10.3389/falgy.2022.958711
6. Zacharisen MC, Levy MB, Shaw JL, Kurup VP. Severe allergic reactions to guinea pig. Clinical and Molecular Allergy. 2005;3:14. doi:10.1186/1476-7961-3-14
7. Tang R, Li H. Anaphylaxis induced by inhaling guinea pig allergen. Chinese Medical Journal. 2021;134(2):239-240. doi:10.1097/CM9.0000000000000971
8. Bush RK, Wood RA, Eggleston PA. Laboratory animal allergy. Journal of Allergy and Clinical Immunology. 1998;102(1):99-112. doi:10.1016/S0091-6749(98)70060-0
9. Lutsky I, Neuman I. Laboratory animal dander allergy: I. An occupational disease. Annals of Allergy. 1975;35(4):201-205. PMID:1238037
10. Beeson MF, Dewdney JM, Edwards RG, Lee D, Orr RG. Prevalence and diagnosis of laboratory animal allergy. Clinical Allergy. 1983;13(5):433-442. doi:10.1111/j.1365-2222.1983.tb02619.x
11. Walls AF, Newman Taylor AJ, Longbottom JL. Allergy to guinea pigs: I. Allergenic activities of extracts derived from the pelt, saliva, urine and other sources. Clinical Allergy. 1985;15(3):241-251. doi:10.1111/j.1365-2222.1985.tb02281.x
12. Walls AF, Newman Taylor AJ, Longbottom JL. Allergy to guinea pigs: II. Identification of specific allergens in guinea pig dust by crossed radio-immunoelectrophoresis and investigation of the possible origin. Clinical Allergy. 1985;15(6):535-546. doi:10.1111/j.1365-2222.1985.tb02307.x
13. Swanson MC, Agarwal MK, Yunginger JW, Reed CE. Guinea-pig-derived allergens: clinicoimmunologic studies, characterization, airborne quantitation, and size distribution. American Review of Respiratory Disease. 1984;129(5):844-849. doi:10.1164/arrd.1984.129.5.844
14. Hanada T, Shima T, Ohyama M. Allergic rhinitis in laboratory workers caused by occupational exposure to guinea pigs: an immunological and clinical study. European Archives of Oto-Rhino-Laryngology. 1995;252(5):304-307. doi:10.1007/BF00185394
15. Krakowiak A, Wiszniewska M, Krawczyk P, Szulc B, Wittczak T, Walusiak J, Pałczyński C. Risk factors associated with airway allergic diseases from exposure to laboratory animal allergens among veterinarians. International Archives of Occupational and Environmental Health. 2007;80(6):465-475. doi:10.1007/s00420-006-0153-0
16. Aoyama K, Ueda A, Manda F, Matsushita T, Ueda T, Yamauchi C. Allergy to laboratory animals: an epidemiological study. British Journal of Industrial Medicine. 1992;49(1):41-47. doi:10.1136/oem.49.1.41
17. Virtanen T, Zeiler T, Mäntyjärvi R. Important animal allergens are lipocalin proteins: why are they allergenic? International Archives of Allergy and Immunology. 1999;120(4):247-258. doi:10.1159/000024277
18. Nilsson OB, van Hage M, Grönlund H. Mammalian-derived respiratory allergens - implications for diagnosis and therapy of individuals allergic to furry animals. Methods. 2014;66(1):86-95. doi:10.1016/j.ymeth.2013.09.002
19. Díaz-Perales A, González-de-Olano D, Pérez-Gordo M, Pastor-Vargas C. Allergy to uncommon pets: new allergies but the same allergens. Frontiers in Immunology. 2013;4:492. doi:10.3389/fimmu.2013.00492
20. Curin M, Hilger C. Allergy to pets and new allergies to uncommon pets. Allergologie Select. 2017;1(2):214-221. doi:10.5414/ALX01842E
21. Wolfley G, Coop C, Neaves B. PET PEEVES: Timothy grass allergy presenting as guinea pig allergy. Annals of Allergy, Asthma & Immunology. 2023;131(5 Suppl 1):S124. doi:10.1016/j.anai.2023.08.371
22. Cullinan P, Cook A, Gordon S, Nieuwenhuijsen MJ, Tee RD, Venables KM, McDonald JC, Newman Taylor AJ. Allergen exposure, atopy and smoking as determinants of allergy to rats in a cohort of laboratory employees. European Respiratory Journal. 1999;13(5):1139-1143. doi:10.1034/j.1399-3003.1999.13e33.x
23. Fisher R, Saunders W, Murray S, Stave G. Prevention of laboratory animal allergy. Journal of Occupational and Environmental Medicine. 1998;40(7):609-613. doi:10.1097/00043764-199807000-00005
24. Wahn U, von Mutius E. Childhood risk factors for atopy and the importance of early intervention. Journal of Allergy and Clinical Immunology. 2001;107(4):567-574. doi:10.1067/mai.2001.112943
25. Institute of Medicine (US); National Research Council (US); Committee on the Health Effects of Indoor Allergens. Indoor Allergens: Assessing and Controlling Adverse Health Effects. Pope AM, Patterson R, Burge H, editors. Washington (DC): National Academies Press; 1993. doi:10.17226/2056. Chapter 3: Agents, Sources, Source Controls, and Diseases
26. Platts-Mills TAE, Vervloet D, Thomas WR, Aalberse RC, Chapman MD. Indoor allergens and asthma: report of the Third International Workshop. Journal of Allergy and Clinical Immunology. 1997;100(6 Pt 1):S2-S24. doi:10.1016/S0091-6749(97)70292-6
27. Ferraz E, Arruda LKP, Bagatin E, Martinez EZ, et al. Laboratory animals and respiratory allergies: the prevalence of allergies among laboratory animal workers and the need for prophylaxis. Clinics (Sao Paulo). 2013;68(6):750-759. doi:10.6061/clinics/2013(06)05
28. Institute for Quality and Efficiency in Health Care (IQWiG). Allergen-specific immunotherapy (desensitization) in the treatment of allergies to animals. InformedHealth.org (NCBI Bookshelf). Updated August 14, 2023.
29. Slovak AJM, Hill RN. Laboratory animal allergy: a clinical survey of an exposed population. British Journal of Industrial Medicine. 1981;38(1):38-41. doi:10.1136/oem.38.1.38
30. Hollander A, Heederik D, Doekes G. Respiratory allergy to rats: exposure-response relationships in laboratory animal workers. American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine. 1997;155(2):562-567. doi:10.1164/ajrccm.155.2.9032195