Dlaczego nie nosimy gryzoni i królików do szkół i przedszkoli

Sam transport to już jest problem

Zacznijmy od czegoś, co wygląda niewinnie: włożenie zwierzęcia do transportera i przewiezienie go samochodem. Dla człowieka to kwestia kwadransa, dla królika - akurat nie. W badaniu opublikowanym w Animals zespół Suby-Bokodi przewoził przez dwa tygodnie, co drugi dzień, króliki miniaturowe wyselekcjonowane na przestrzeni siedmiu pokoleń pod kątem oswojenia z człowiekiem. Zwierzęta były celowo hodowane do pracy w terapii z udziałem zwierząt, dokładnie tym, do czego próbuje się wykorzystywać króliki w szkołach. Transport trwał zaledwie trzydzieści minut. Mimo to u zwierząt stwierdzono istotny wzrost metabolitów kortyzolu w kale, a podniesienie poziomu hormonu stresu było widoczne także w grupie kontrolnej pozostającej w domu - autorzy przypuszczają, że króliki komunikują sobie stres w sposób, którego ludzkie zmysły nie wychwytują ¹. Mówimy tu więc o zwierzętach specjalnie dobranych, przyzwyczajanych do ludzi od pierwszych dni życia, transportowanych krótko, rutynowo - a i tak HPA oś reaguje bardzo wyraźnie.

Większe, starsze badania prowadzone na królikach z chowu przemysłowego idą jeszcze dalej. María i współpracownicy analizowali próbki krwi ponad stu pięćdziesięciu zwierząt po transporcie w różnych porach roku i w różnych pozycjach w aucie, obserwując podwyższony kortykosteron, zwiększoną aktywność kinazy kreatynowej, wzrost glukozy i mleczanu - klasyczny profil ostrej reakcji stresowej ². Podobny obraz wyłania się z pracy Lambertiniego i współpracowników, którzy porównywali transport rzędu jednej i czterech godzin przy różnej gęstości załadunku i stwierdzili wyraźne zmiany markerów fizjologicznych oraz pogorszenie parametrów jakościowych tkanki mięśniowej, świadczące o zmianach metabolicznych wywołanych stresem ³. Trzeba powiedzieć wprost: transport zwierząt drobnych, nawet krótki, jest zdarzeniem, które ich fizjologia traktuje jako poważne. To nie jest kwestia charakteru osobnika, tylko kwestia tego, jak zbudowana jest reakcja stresowa u gatunków, których strategia przetrwania w naturze opiera się na czujności i ucieczce.

Dotyk obcego człowieka to także stres

Powie ktoś, że po dotarciu na miejsce zwierzę ma już za sobą to, co najgorsze. Niestety nie. W marcu 2026 roku w Frontiers in Veterinary Science ukazała się praca zespołu Součkovej z Czeskiego Uniwersytetu Przyrodniczego w Pradze, w której bardzo ładnie zaprojektowano sytuację przypominającą to, co dzieje się w przedszkolnej sali. Siedem dorosłych królic miniaturowych było pięciokrotnie poddawanych dziesięciominutowym sesjom głaskania na kolanach nieznanej osoby. Mierzono kortykosteron w ślinie i nagrywano zachowanie. Wynik: średnie stężenie kortykosteronu wzrosło o 214 procent w porównaniu z warunkami kontrolnymi, a zwierzęta przez średnio 8,4 minuty z dziesięciu przyjmowały napiętą postawę ciała, przez 4,2 minuty trzymały uszy przyciśnięte do grzbietu i przez 0,7 minuty miały przymknięte lub zamknięte oczy ⁴. Trzeba to sobie uczciwie zapisać: dotyk obcego człowieka, spokojne głaskanie, bez krzyczących dzieci, bez szarpania, bez klaskania - i mimo to ponaddwukrotny skok hormonu stresu wraz z jawnymi behawioralnymi oznakami lęku. Dopisuje się to dobrze do wcześniejszej literatury pokazującej, że króliki są szczególnie wrażliwe na kontakt z obcymi ludźmi, co najpewniej wynika z ich ewolucyjnej roli jak gatunku będącego ofiarą drapieżników i z małych rozmiarów ciała, które każą im reagować na nieznane bodźce jak na potencjalnego drapieżcę ⁴.

U świnek morskich sytuacja wygląda bardzo podobnie. Gut i współpracownicy obserwowali pięć świnek w trzech warunkach: terapia z możliwością schowania się, terapia bez tej możliwości i kontrola bez interakcji z człowiekiem. Najwięcej zachowań obronnych i lękowych - zamierania, wzdrygania się, wycofania - wystąpiło właśnie w warunkach, w których świnka nie miała dokąd uciec ⁵. Wirth i współautorzy w Physiology & Behavior pokazali dodatkowo, że interakcja z człowiekiem prowadzi u świnek morskich do mierzalnych zmian temperatury skóry typowych dla ostrej reakcji stresowej, czyli efektów, których nie sposób wyjaśnić zwykłym rozgrzaniem od ludzkich dłoni ⁶. A Namiki i współpracownicy, badając świnki morskie wykorzystywane do interakcji z odwiedzającymi, zwrócili uwagę na rzecz bardzo ważną dla naszej dyskusji: u zwierząt poddanych nadmiernej interakcji pojawia się "zamieranie", czyli freezing - bezruch, który w naturze jest obronną strategią ofiary próbującej nie zostać zauważoną przez drapieżnika ⁷. A wygląda z zewnątrz dokładnie tak, jak chciałoby wyglądać zwierzę spokojne i zadowolone. Dziecko, nauczyciel i rodzic widzą "grzecznego królika" albo "spokojną świneczkę", a w rzeczywistości patrzą na zwierzę sparaliżowane lękiem, które próbuje uchodzić za martwe, ponieważ uznało tę sytuację za zagrożenie życia.

To jest zresztą chyba najważniejszy punkt całej dyskusji, do którego jeszcze wrócimy: nasza zdolność odczytywania samopoczucia tych zwierząt jest gorsza, niż nam się wydaje. Królik, który siedzi cicho na kolanach dziecka z przyciśniętymi uszami, bardzo często nie jest uspokojony, tylko znajduje się w stanie silnego napięcia lub reakcji obronnej.

Dźwięk, którego my nawet nie słyszymy

Sala przedszkolna z dwudziestką dzieci to nie jest spokojne miejsce. Dla człowieka jest hałaśliwa, ale znośna - nasze ucho odbiera dźwięki mniej więcej w zakresie od 20 Hz do 20 kHz, przy czym czułość mocno spada powyżej 10 kHz. Dla gryzoni i królików wygląda to zupełnie inaczej. Myszy i szczury odbierają dźwięki o znacznie wyższych częstotliwościach niż człowiek, a wiele małych ssaków słyszy także w zakresie ultradźwięków, dlatego część bodźców akustycznych w ogóle przez nas nie rejestrowanych może być dla nich realnym źródłem stresu ⁸. To znaczy, że pisk dziecka, skrzypienie podłogi czy różne urządzenia elektroniczne mogą generować dla tych zwierząt bodźce akustyczne, których człowiek w ogóle nie rejestruje, a które dla nich są realnym źródłem przeciążenia i stresu. Praca Turnera w Journal of the American Association for Laboratory Animal Science pokazuje wprost, że ultradźwiękowy hałas w ośrodkach hodowlanych jest dla gryzoni źródłem chronicznego stresu, ma wpływ na zachowanie, rozród i poziom kortykosteroidów, a jego poziom jest konsekwentnie niedoceniany, bo personel go po prostu nie słyszy ⁸. Innymi słowy, kiedy pani zaprasza królika do klasy i uważa, że "dzieci siedzą cicho", rejestrują to zdanie tylko ludzkie uszy. Dla zwierzęcia klasa może być wypełniona wysokoczęstotliwościowym hałasem, a dziecięce piski mogą stanowić bardzo silny i stresujący bodziec akustyczny. Dokłada się do tego jeszcze wibracja - gryzonie i króliki mają bardzo czułe mechanoreceptory w łapach i wibrysach, reagują na drżenie blatu pod klatką, tupnięcia na podłodze, przesuwanie krzesła. Nic z tego w przedszkolu nie da się wyeliminować.

Socjalna osłona, której w klasie po prostu nie ma

Badania nad świnkami morskimi pokazują ponadto coś, co powinno dać do myślenia każdemu, kto planuje zabranie pojedynczego zwierzęcia do placówki edukacyjnej. Kluczowym buforem chroniącym te gatunki przed nadmierną reakcją HPA jest obecność towarzysza z własnego gatunku. Hennessy w szeroko cytowanym przeglądzie pokazał, że u świnek morskich obecność znanego osobnika - matki, partnera socjalnego, w niektórych kontekstach także innej znajomej samicy - wyraźnie obniża wzrost kortyzolu w odpowiedzi na nowe środowisko ⁹. Mechanizm nazywa się "social buffering" i u tego gatunku jest bardzo silny. W klasie ten bufor jest zerowy. Zwierzę jest samo, często wyjęte z grupy, w której normalnie żyje, przeniesione do hałaśliwego pomieszczenia z dwudziestką przedszkolaków - a to równa się usunięciu najważniejszego czynnika, który pomaga mu radzić sobie ze stresem. Królik, paradoksalnie, trafia do pracy terapeutycznej bez tego wszystkiego, co na co dzień daje mu poczucie bezpieczeństwa.

Od ostrego stresu do choroby

Do tego momentu rozmawialiśmy o ostrej reakcji stresowej - takiej, która włącza się w chwili przewożenia i głaskania, a wygasa po kilku-kilkunastu godzinach. Jeżeli jednak wizyta w szkole powtarza się, albo zwierzę jest "rezydentem" placówki, ostry stres staje się stresem przewlekłym, a to już zupełnie inna rozmowa. U królików nadmierna i długotrwała produkcja kortyzolu ma bardzo konkretne, mierzalne skutki kliniczne. Przewód pokarmowy królika pracuje w bardzo delikatnej równowadze, zależnej od właściwej perystaltyki i ciągłego pobierania pokarmu. Stres - przez aktywację układu współczulnego i osi HPA - zwalnia perystaltykę, hamuje łaknienie i modyfikuje mikrobiom jelitowy. U osobników podatnych prowadzi to do zastoju żołądkowo-jelitowego, w anglojęzycznej literaturze określanego jako GI stasis. Jang i współpracownicy w In Vivo pokazali, że u królików doświadczających silnego stresu stężenie kortyzolu we krwi koreluje z wystąpieniem zaburzeń żołądkowo-jelitowych, a w badanej grupie trzy zwierzęta z czterech, u których stasis się rozwinął, zmarły w ciągu kilku dni od pojawienia się biegunki ¹⁰. To nie jest drobiazg - u królika silny stres może prowadzić do poważnych, a w skrajnych przypadkach nawet zagrażających życiu zaburzeń, zwłaszcza ze strony przewodu pokarmowego. Powikłania mogą obejmować rozdęcie żołądka, kwasicę, stłuszczenie wątroby i wstrząs enterotoksyczny, a całość bywa śmiertelna w ciągu doby, jeśli nie zostanie rozpoznana i leczona.

Druga konsekwencja chronicznej stymulacji HPA jest mniej dramatyczna od razu, ale równie poważna w skutkach - immunosupresja. Glukokortykoidy wydzielane w odpowiedzi na stres hamują aktywność limfocytów, makrofagów i komórek NK, a przedłużona aktywacja osi HPA prowadzi do upośledzenia odpowiedzi wrodzonej i nabytej ¹¹. U królika narażonego na powtarzające się epizody stresu przekłada się to bardzo konkretnie na większą podatność na pasteurelozę, na infekcje górnych dróg oddechowych, na zaostrzenie problemów stomatologicznych wynikających z obniżonego apetytu. U świnek morskich analogicznie - spadek odporności pogarsza tolerancję subklinicznych zakażeń, których świnka w dobrej formie nawet by nie zauważyła. W praktyce znaczy to tyle, że szkolny program "odwiedzin zwierzątka" nie kończy się na tym, że Puszek wraca zestresowany do domu. On wraca do domu zestresowany, z obniżoną odpornością i z większym ryzykiem, że w najbliższych dniach zachoruje - na coś, co zwykle trafia do lekarza weterynarii pod nic nie mówiącą etykietką "nie wiadomo, od czego".

Czego nie rozpoznaje dziecko, nauczyciel ani rodzic

Wróćmy do sprawy, o której wspomnieliśmy wyżej. Jednym z największych problemów w tej całej dyskusji jest to, że nasze intuicje na temat samopoczucia królika czy świnki są systematycznie błędne. Wymieńmy konkrety. Zwierzę, które siedzi nieruchomo na kolanach, z przyciśniętymi uszami, lekko przymrużonymi oczami i napiętym ciałem, nie jest "grzeczne" ani "rozluźnione" - przyjmuje postawę obronną, a pomiar kortyzolu u takich zwierząt pokazuje skok do wartości kilkukrotnie przewyższających wartości bazowe ⁴. Zwierzę, które zgrzyta zębami, niekoniecznie mruczy z zadowolenia - u królików drobne zgrzytanie rzeczywiście może świadczyć o komforcie, ale głośne, wyraźne zgrzytanie (bruksizm) jest sygnałem bólu lub silnego dyskomfortu. U świnki morskiej ten drugi dźwięk interpretuje się w literaturze jednoznacznie jako wyraz agresji lub strachu, a nie sympatii. Zwierzę, które "pozwala się głaskać bez oporu", często po prostu znajduje się w stanie tonicznego bezruchu - tej samej strategii, która w naturze ma sprawić, żeby drapieżnik stracił zainteresowanie i poszedł dalej. Namiki i współpracownicy badali tę reakcję u świnek morskich w kontekście interakcji z ludźmi i pokazali, że "freezing" koreluje ze wzrostem kortyzolu, a nie ze spokojem zwierzęcia ⁷. Problem polega na tym, że z zewnątrz wygląda to jak nagroda za naszą troskę. I tu leży cały haczyk - im bardziej dziecko się stara, tym łatwiej jest mu uwierzyć, że zwierzę mu się "oddaje". W rzeczywistości zwierzę próbuje przetrwać sytuację, w której zostało osaczone.

A teraz o dzieciach, bo to też nie jest tak bezpieczne, jak się wydaje

Do tej pory rozmawialiśmy o zwierzęciu. Ale dzieci też są w tej układance stroną, o której trzeba powiedzieć uczciwie. W 2022 roku w Vector-Borne and Zoonotic Diseases ukazał się aktualizowany Compendium National Association of State Public Health Veterinarians i amerykańskiego CDC, zawierający osobną sekcję dotyczącą zwierząt w szkołach i placówkach opieki nad dziećmi. Dokument wprost wskazuje, że dzieci poniżej piątego roku życia, osoby z osłabioną odpornością i kobiety w ciąży stanowią grupę podwyższonego ryzyka zakażeń zoonotycznych, a przy przynoszeniu zwierząt do takich miejsc należy zachować specjalne środki ostrożności ¹². CDC oraz aktualne kompendium NASPHV wskazują, że gryzonie i inne małe ssaki nie są odpowiednimi zwierzętami dla placówek, w których przebywają dzieci poniżej piątego roku życia ¹². Dotyczy to także pozornie niewinnych chomików, myszy czy szczurów, a wymienić można całkiem sporo patogenów: salmonellozę, gorączkę z ugryzienia szczura, leptospirozę, dermatofity, pasożyty zewnętrzne, a także wirus LCMV związany z gryzoniami. Króliki wypadają pod tym względem nieco lepiej od gryzoni, ale też nie są od zoonoz wolne.

Osobny kawałek zasługuje wirus limfocytarnego zapalenia opon mózgowych i rdzenia, czyli LCMV. W 2005 roku w Stanach Zjednoczonych udokumentowano ognisko, które rozpoczęło się od chomika sprzedanego w sklepie zoologicznym w Rhode Island, a skończyło śmiercią trzech z czterech biorców przeszczepów narządów od dawcy, który był właścicielem tego chomika - szczep wirusa udało się prześledzić wstecz aż do hurtowni gryzoni w Ohio i Arkansas ¹⁴. Inny wybuch w tym samym okresie obejmował 181 udokumentowanych objawowych przypadków u osób mających kontakt z chomikami w dwunastu stanach, z których 46 wymagało hospitalizacji ¹⁴. Szczególnie istotne jest to, że LCMV zakażenie w ciąży wiąże się z wadami wrodzonymi u płodu - wodogłowiem, zwapnieniami okołokomorowymi, zapaleniem siatkówki i naczyniówki, a nawet ślepotą wrodzoną. CDC rekomenduje w związku z tym, aby kobiety w ciąży i osoby z obniżoną odpornością w ogóle unikały bliskiego kontaktu z gryzoniami domowymi ¹⁴. Gdy do placówki przedszkolnej przynoszony jest chomik, w sali prawie na pewno jest ciężarna przedszkolanka, woźna albo rodzic przyprowadzający dziecko. Niekoniecznie osoba, która sygnalizowała, że jest w pierwszym trymestrze, niekoniecznie osoba, która wie, że ma jakieś osłabienie odporności po leczeniu onkologicznym sprzed lat. Z powierzchownego punktu widzenia - nic się nie dzieje. Z medycznego - rzecz w tym, że dopóki wszystko idzie dobrze, naprawdę nic się nie dzieje, a kiedy coś pójdzie źle, konsekwencje bywają nieodwracalne.

Nie mniej konkretny jest temat alergii. Alergeny gryzoni i królików to lipokaliny wydzielane w moczu, ślinie i naskórku, są drobne, lotne, roznoszą się szybko po pomieszczeniach i wnikają głęboko do dróg oddechowych. Liccardi i współpracownicy w populacji 753 pacjentów z dodatnimi testami skórnymi stwierdzili uczulenie na alergeny królika u 2,65 procent badanych, przy czym u właścicieli królików uczulenie monowalentne wiązało się z uporczywymi, umiarkowanymi lub ciężkimi objawami ¹⁵. Badania pokazują, że alergeny gryzoni i królików mogą wywoływać objawy oddechowe także u osób bez wcześniejszego rozpoznania uczulenia, a ich obecność w zamkniętym pomieszczeniu może być problemem szczególnie dla dzieci z predyspozycją do alergii ¹⁵. Alergeny gryzoni i królików należą do tej samej rodziny białek co niektóre alergeny psa i kota, a częściowa reaktywność krzyżowa sprawia, że ekspozycja na małe ssaki może być problemem także dla dzieci już obciążonych alergicznie. W grupie dwudziestu przedszkolaków statystycznie kilkoro ma już astmę albo alergiczny nieżyt nosa. Narażenie ich na alergeny w zamkniętym pomieszczeniu nie jest drobiazgiem - może być realnym czynnikiem wyzwalającym objawy u dzieci z astmą lub alergicznym nieżytem nosa.
Rodzice o tym nie zawsze wiedzą, nauczycielka zwykle nie pyta, a alergeny wniesione do sali mogą utrzymywać się w niej także po zakończeniu wizyty.

Na koniec tematu bezpieczeństwa dzieci - ryzyko urazów. Królik w stresie nie jest spokojnym pluszakiem - królik w stresie wierzga tylnymi łapami z siłą, która u dorosłego osobnika spokojnie potrafi zadać dziecku poważne zadrapanie, a u samego królika prowadzi do złamań kręgosłupa lub nóg, jeśli zostanie nieprawidłowo uniesiony lub spadnie z wysokości. Świnki morskie i chomiki gryzą, gdy są przestraszone, i jest to ich racjonalna reakcja, nie "złośliwość". Każde takie zdarzenie wymaga prawidłowego oczyszczenia rany i oceny medycznej, a w niektórych przypadkach także dalszego postępowania zależnie od rodzaju urazu i gatunku zwierzęcia. Dla instytucji to także zdarzenie wymagające raportowania i protokołowania, o czym osoba improwizująca zajęcia w sali przedszkolnej nie zawsze pamięta.

Przepisy

W polskim systemie prawnym ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 roku o ochronie zwierząt mówi w artykule 1, że zwierzę nie jest rzeczą, oraz nakazuje człowiekowi, żeby szanował, chronił i otaczał je opieką. Polskie przepisy nakazują humanitarne traktowanie zwierząt i zakazują działań, które powodują u nich cierpienie, stres lub pogorszenie dobrostanu. Polska ustawa nie wymienia wprost "zajęć edukacyjnych w przedszkolach", ale literatura naukowa, którą tutaj cytujemy, stosunkowo jednoznacznie pokazuje, że transport, zmiana środowiska i wielokrotny kontakt z obcymi ludźmi u królików i gryzoni wiążą się z mierzalnym stresem fizjologicznym. Trudno więc argumentować, że takie zajęcia mieszczą się w duchu ustawy. Wytyczne amerykańskie, które omawialiśmy wyżej, nie są w Polsce prawnie wiążące, ale są najbardziej kompleksowym i regularnie aktualizowanym zbiorem zaleceń dotyczących zwierząt w miejscach publicznych, a ich treść - oparta na bardzo szerokim przeglądzie piśmiennictwa zoonotycznego - zasługuje na traktowanie poważnie niezależnie od jurysdykcji.

Co z tym wszystkim zrobić

Jesteśmy zdania, że odpowiedź jest prosta, choć wymaga rezygnacji z pomysłu, który wielu osobom wydaje się uroczy i wartościowy edukacyjnie. Nie zabieramy królików, świnek morskich, chomików, szczurów, myszy, koszatniczek, ani żadnych innych gryzoni na lekcje ani na zajęcia w przedszkolu czy szkole. Nie robimy tego ani "na chwilkę", ani "ostrożnie", ani "pod opieką pani". Zwierzęta te są płoche z natury, ich fizjologia reaguje na tę sytuację jak na realne zagrożenie życia, ich zachowanie obronne bywa interpretowane przez nas jako spokój, ich przewód pokarmowy i układ odpornościowy realnie cierpią w następstwie powtarzających się epizodów stresu, a dodatkowo generują wymierne - choć niewielkie - ryzyko zoonotyczne, alergiczne i urazowe dla samych dzieci.

Nie znaczy to, że rezygnujemy z edukacji o zwierzętach. Wręcz przeciwnie - jesteśmy przekonani, że dobra edukacja o zwierzętach zaczyna się właśnie od zrozumienia, że one nie są naszymi maskotkami i że ich samopoczucie ma pierwszeństwo przed naszym impulsem do dotknięcia. Sprawdzają się alternatywy, które nie wymagają od zwierzęcia roli pokazowej. Można zaprosić do placówki lekarza weterynarii lub behawiorystę, który opowie o gatunkach na przykładach zdjęć i krótkich filmów - dziecko zapamiętuje z takiej lekcji dokładnie tyle samo, co z godziny głaskania wystraszonego królika. Można zorganizować wycieczkę do dobrze prowadzonego schroniska lub domu tymczasowego, gdzie zwierzęta są w swoim środowisku, a dzieci obserwują z odpowiedniego dystansu. Można przygotować kąciki edukacyjne z realistycznymi atrapami - pluszakami w odpowiedniej skali, modelami klatek, materiałami pokazującymi prawidłową dietę. Można wreszcie, jeśli już koniecznie musi być jakiś kontakt, wybrać się do doświadczonego opiekuna-behawiorysty i obserwować zwierzę w jego własnym domu, gdzie ma swoje schowki, swoje towarzystwo i możliwość wycofania się.

Jeżeli w placówce musi być zwierzę na stałe - a bywają takie sytuacje - to wybór powinien padać na gatunki, dla których kontakt z człowiekiem nie jest z natury stresujący, a warunki powinny spełniać kryteria właściwej opieki, z dostępem do schowka, z grupą socjalną, z możliwością odpoczynku poza polem widzenia dzieci. Chomik w szklanym akwarium na biurku nauczycielki, dotykany codziennie przez pięcioro dzieci, jest eksperymentem, który wcześniej czy później kończy się albo jego śmiercią, albo pogryzionym palcem, albo jednym i drugim. A po drodze - i tu rzecz najważniejsza - nikt nawet nie zauważy, kiedy zwierzę cierpi, bo nasza zdolność rozpoznawania stresu u drobnych ssaków jest, jak pisaliśmy wyżej, dużo gorsza od naszej pewności siebie w tej sprawie.

Królik i świnka morska nie są rekwizytami. Są ofiarami w łańcuchu pokarmowym, którym ewolucja pozwoliła się utrzymać przy życiu dzięki ciągłej czujności i gotowości do ucieczki. To, że my, ludzie, widzimy w nich maskotki, nie zmienia tego, co ich układ nerwowy robi przy każdej takiej "miłej wizycie" w klasie. Literatura naukowa mówi to jasno. Nasza rola jako Domu Gryzoni polega między innymi na tym, żeby tę wiedzę przekładać na praktyczne decyzje. Ta decyzja brzmi: nie.

I nie, twoje zwierzę nie jest wyjątkiem - cierpi tak samo jak inne.

Bibliografia

1. Suba-Bokodi É., Nagy I., Molnár M. The Impact of Transportation on the Cortisol Level of Dwarf Rabbits Bred to Animal-Assisted Interventions. Animals 2024, 14(5), 664. DOI: 10.3390/ani14050664
2. Liste M., María G.A., García-Belenguer S., Chacón G., Gazzola P., Villarroel M. The effect of transport time, season and position on the truck on stress response in rabbits. World Rabbit Science 2008, 16: 229-235. DOI: 10.4995/wrs.2008.618
3. Lambertini L., Vignola G., Badiani A., Zaghini G., Formigoni A. The effect of journey time and stocking density during transport on carcass and meat quality in rabbits. Meat Science 2006, 72(4): 641-646. DOI: 10.1016/j.meatsci.2005.09.012
4. Součková M., Frühauf Kolářová M., Přibylová L., Kováčová V., Zeman L. When touch is stressful: acute endocrine and behavioral responses of domestic rabbits to unfamiliar human handling. Frontiers in Veterinary Science 2026, 13: 1793812. DOI: 10.3389/fvets.2026.1793812
5. Gut W., Crump L., Zinsstag J., Hattendorf J., Hediger K. The effect of human interaction on guinea pig behavior in animal-assisted therapy. Journal of Veterinary Behavior 2018, 25: 56-64. DOI: 10.1016/j.jveb.2018.02.004
6. Wirth S., Gebhardt-Henrich S.G., Riemer S., Hattendorf J., Zinsstag J., Hediger K. The influence of human interaction on guinea pigs: Behavioral and thermographic changes during animal-assisted therapy. Physiology & Behavior 2020, 225: 113076. DOI: 10.1016/j.physbeh.2020.113076
7. Namiki M., Fukayama T., Suzuki T., Masaiwa A. Relationship between Ear Temperature, Behaviour and Stress Hormones in Guinea Pigs (Cavia porcellus) during Different Interactive Activities in Zoos. Animals 2024, 14(7): 1111. DOI: 10.3390/ani14071111
8. Turner J.G., Manker J.R. Noise as an Extrinsic Variable in the Animal Research Facility. Journal of the American Association for Laboratory Animal Science 2024, 63(3): 209-220. DOI: 10.30802/AALAS-JAALAS-24-000008
9. Hennessy M.B., Kaiser S., Tiedtke T., Sachser N. Stability and change: stress responses and the shaping of behavioral phenotypes over the life span. Frontiers in Zoology 2015, 12(Suppl 1): S18. DOI: 10.1186/1742-9994-12-S1-S18
10. Jang S.J., Kang S.S., Son S.J., Lee J.Y., Kim G., Choi S.H. Cortisol Levels and Gastrointestinal Disorders After Stressful Surgery in Rabbits. In Vivo 2017, 31(4): 637-640. DOI: 10.21873/invivo.11105
11. Zefferino R., Di Gioia S., Conese M. Molecular links between endocrine, nervous and immune system during chronic stress. Brain and Behavior 2021, 11(2): e01960. DOI: 10.1002/brb3.1960
12. Varela K., Brown J.A., Lipton B., Dunn J., Stanek D., Behravesh C.B., i wsp. A Review of Zoonotic Disease Threats to Pet Owners: A Compendium of Measures to Prevent Zoonotic Diseases Associated with Non-Traditional Pets Such as Rodents and Other Small Mammals, Reptiles, Amphibians, Backyard Poultry, and Other Selected Animals. Vector-Borne and Zoonotic Diseases 2022, 22(6): 303-360. DOI: 10.1089/vbz.2022.0022
13. Stull J.W., Brophy J., Weese J.S. Reducing the risk of pet-associated zoonotic infections. Canadian Medical Association Journal 2015, 187(10): 736-743. DOI: 10.1503/cmaj.141020
14. Amman B.R., Pavlin B.I., Albariño C.G., Comer J.A., Erickson B.R., Oliver J.B., i wsp. Pet Rodents and Fatal Lymphocytic Choriomeningitis in Transplant Patients. Emerging Infectious Diseases 2007, 13(5): 719-725. DOI: 10.3201/eid1305.061269
15. Liccardi G., Piccolo A., Dente B., Salzillo A., Noschese P., Gilder J.A., Russo M., D'Amato G. Rabbit allergens: A significant risk for allergic sensitization in subjects without occupational exposure. Respiratory Medicine 2007, 101(2): 333-339. DOI: 10.1016/j.rmed.2005.11.008